סייענס: גראוויטי און מאמענטום

עס איז מיר אויסגעקומען צו רעדן דעם שבת מיט א חבר איבער די באקאנטע שאלה, פארוואס אויב איינער שפרינגט אין א באס וועט ער אנקומען אויפן פלאץ צוריק פון וואו ער האט געשפרינגען, משא"כ אויב וועט ער שפרינגען אויף א אפענעם טראק (פלעט-בעט) וועט ער אראפטראסקען פונעם טראק.

אויבן אויף ענטפערן טייל אירע אז דאס איז פארבינדן מיט די מאגנאטישע כח וואס הערשט עלי אדמות, מער באקאנט אלס 'גראוויטי' דאס איז דער כח וואס האלט דעם מענטשן און אנדערע געגנשטאנדן אראפ צו דער ערד, דער אמת איז אבער אז נישט דאס איז דער הסבר, דער הסבר איז אז ווען א מענטש איז אין די אטמאספערע פון א באס אדער קאר וואס האלט שוין אינמיטן פארן אויף 65 מפ"ש, פארט דער מענטש אליינס אויך מיט די זעלבע שנעלקייט אפי' ער שפירט דאס נישט, ממילא ווען ער שפרינגט ארויף בלייבט ער אבער אונטער די 'מאמענטום' פון 65 מפ"ש און דערפאר פארט ער אין די לופטן מיט די זעלבע שנעלקייט.

אויב זאל פאר א מענטש מעגליך זיין צו פארבלייבן אין די לופט פאר א קורצע וויילע, און דערביי זיך אפשיידן פון די באס-אטמאספערע וועט ער געוויס אנקומען א געדאנק אראפציהר אינעם באס, און דאס איז דער סיבה פארוואס אויפן אפענעם טראק ווי דער ארומיגער אטמאספערע איז נישט נשפע פון די גאלאפ פונעם טראק נאר פונקט פארקערט די גאס גראוויטי ציעהט לעולם דעם מענטש אראפ אויף דער ערד נאר דער טראק איז זיך מנגד דערצו, דערפאר ווי נאר ער גיבט א שפרונג אין דער הייעך גייט ער גלייך צום אריגינעלער גראוויטי.

איז דער טעאריע אויסגעהאלטן?

איך ווייס נישט צי ס'פעלט אויס אזוי קאמפליצירט, אז מ'איז אונטער מאמענטום פון 65 מפ"ש. [איך ווייס באמת נישט וויאזוי מ'איז דאס מסביר?]

נאר, דאס וואס דו זאגסט, אז מ'איז נישט גענוג לאנג אין די לופט. ווי שטארק קען מען שוין שפרינגען אין א נידריגע באס?

נאך, דאס אז אינעם באס איז אנדערש, איז ווייל דער גאנצער אטמאספער פונעם באס, אויך די לופט, פליט 65 מפ"ש, און דער מענטש וואס איז אינעווייניג, כאפט זיך מיט, אבער אויפן אפענעם גאס, פליט נישט ארום די לופט ארום אים, און אין די רגע, וואס ער לאזט זיך אפ פונעם טראק וואס פליט, בלייבט ער אויפן פלאץ

ס'איז אמאל געווען א ריזיגע וויכוח, צי די וועלט איז אויף א פלאץ אדער ס'דרייט זיך, פלעגן דעמאלט אלע טענות גיין אויף די ריכטונג, אויב דרייט זיך עס פארוואס ווען מ'ווארפט א באל פליט עס נישט ווייטער?
פלעגט מען ענטפערן ווייל די גאנצע אטמאספערע פארט מיר, וואס איז טאקע אזוי מסתבר, און היינט אויך אנגענומען, אין ספר הברית האט ער די אלע טענות.

קיין סייענטיסט בין איך נישט געווען, און ביזדערווייל איז נישט אין פלאן צו זיין, אבער א נקודה וועל איך מוסיף זיין אולי איז דא דערין א שמץ אמת.

אוי איז דאס ביטער ווען איר פארט אויף א באס און פלוצלינג געט ער א מאך א שארט סטאפ, און די נאז כאפט א זעץ אזאנס און אזעלעכס, פארוואס איז דאס אזוי אז מ'פליט אויף פאראויס?

אבער לויט ווי הרב מילער שרייבט אז דער באס פירט אריין דעם מענטש אין א אייגענעם 65 מ. פ. ה. קען עס שטימען, אז אזויווי דער באס מאכט א שארט סטאפ איז עס צו שנעל צו טוישן דעם מענטש אויף די לעוועל פונעם באס, עס בלייבט נאך איבער אינעם מענטש כוחות וואס דער אטמאספער אינעם באס האט פריער אריין געלייגט אין אים(א בחינה פון כוחו), פארדעם פארט ער נאך מיט זיין אייגענעם כח וואס ער האט פונעם באס אביסל אויף פאראויס, און דערנאך פאלט ער צוריק צו דעם באס שטאפל.

ובדרך צחות: וען איר פארט אין א קאר און די קאר פארט אריבער א באמפ אזש ביז דער קאר געט זיך א הייב אין די לופטען, דאכט זיך אייך אז דער קאר פארט שנעלער ווי פריער, די זעלבע זאך ווען די מענטש טאנצט איז עס א בחינה פון א באמפ ודו"ק.

ראנאלד,
דער הסבר פון די שארט-סאטפ איז אמת ויציב, דאס זעלביגע אנבאלאנגט ווען דער קאר הייבט אן זיין רייזע מיט א שנעלקייט פאלט דער בר-נש ריקווערטס, ווייל זיין אריגינעלער גראוויטי ציעט אים אראפ (גראד, נישט צוריק, עס זעהט נאר אויס ווי ער גייט אויף צוריק) און עס נעמט א רגע ביז ער הייבט אן מיטפארן מיט די קאר.

נו, אויב אנטי-סייענטיסטן נעמען סייענטיסטישע שטעלונגען, דאן האב איך דאך אויך די לייסענס דערצו... ניט אזעי?

ס'הייסט איר זאגט אז וויבאלד אן אפענער אויטא איז פארבינדן מיט די דרויסנדיגע לופט, וועלכע שלאגט זיך מיט א קעגן קראפט צו די שנעל-קראפט פונעם לויפנדיגן אויטא, דעריבער האלט דאס אפ דעם מענטש פון מיטלויפן מיטן שנעלן גאלאפ פונעם אויטא. לפי"ז, ווי וועט זיין אויב ס'פרוץ מרובה על העומד? לאמיר זאגן, למשל, אלע פענסטערס און אלע עימערדזשענסי ענטרענס פונעם באס וועלן זיין אפן, איז דאס דאן דינו כ'אויטא סתום או פתוח? (איך וויל דאס פשוט נישט פרובירן אויף מיין אייגענעם בורד...).

בני ידידי, איך פארשטיי נישט דער צוזאמענשטעל פון דיינע דיבורים. דאס צי די וועלט דרייט זיך צי נישט איז אן אלטער וויכוח, און אפי' לו יצוייר לאמיר זאגן אז ס'דרייט זיך און אלעס דרייט זיך מיט, דאן וואס איז דער חילוק בין באס סתום לטראק פתוח אויב נישט הסבר הנ"ל?

אייזערנע קשיא זארעך, איינער זאל שנעל ענטפערן.

זארעכ גוט.........

זארעכ.

אלע וויכוחים צווישן קופערניקוס און די אנדערע סייענטיסן ניוטאן איז געווען ארום די נושא, צי אזאך ווען ס'פליט שלעפט מיט דעם ארום, די ראיות צי די וועלט איז ארום די זון צי פארקערט, איז געלאפן אויף די דירעקציע בימים ההם, דאס וואס מ'האט אפגעוואנדן קופערניקוס איז געווען, ווייל זיין ראי' אז אויב מ'וועט לאזן אראפפאלן עפעס פונעם שפיץ תורן ביי א שיף וועט עס אראפפאלן אויפן פלאץ, אפילו דער שיף פארט, ווייל די גאנצע זאך פארט מיט, איז דאס לדעתו א ראי' אז אפילו די וועלט פארט, וועט א באל אראפפאלן אויפן פלאץ, ווייל די לופט פארט מיט.

און אזוי ווי מ'האט געטראפן פארשטייט זיך, אז ס'איז נישט אראפגעפאלן אויפן פלאץ ביים שיף, איז ער אויטאמאטיש אפגעפרעגט.

אבער לפי הנ"ל, איז עס נישט ריכטיג, ווייל א שיף איז אפן פאלט עס עקסטער. ווייל ס'איז דא א דרויסנדיגע ווינט, וואס פארט נישט.

דיין שאלה צי עומד מרובה על הפרוץ, לויט די הסברים דארף עס זיין אינגאנצן פארמאכט, די גאנצע סיבה פארוואס ס'פארט מיט, איז וועגן ס'איז פארמאכט, און ס'איז נישטא קיינער וואס זאל שאקלען די לופט, והא ראי', אויב האסטו די מינדעסטע שאקל אין באס, למשל, אז דער באס פארט שנעלער אדער שטאטער, וועט די באל יא פליען ערגעץ אנדערש.

און ביי די וועלט, איז די זעלבע זאך, דאס אז מיר שפירן נישט אז מיר פארן, טויזנטער מייל, איז ווייל ס'איז כסדר די זעלבע זאך, ווען א קאר פארט אויף ניינציג גראד אן קיים שום שאקל, קען זיך דוכטן אז דו שטייסט אויף א פלאץ, און אלעס ארום דיר פארט די פארקערטע זייט...

די מלחמת הסייענטיסטן פון ניוטאן און זיינע קאלעגער, איז כמדומה ווייט נישט מקושר צי די מחלוקת האוסטרונמי' בעניני הילוך החמה והעולם. כ'דענק אז די מחלוקה איבער די זון און די וועלט איז פיל פריער.

דיין הסבר איז אביסל פארטונקלט, האבן דען נישט די חכמי הסייענס, וועלכע האבן אנגענומען די טעאריע פונעם צד שכנגד, נישט געוואוסט פון דעם סוד החילוק בין מקום מחיצות למקום גלוי? ומה יענו על זה?

וועל איך אצינד מוזן איבערלערנען ספר הברית. קיין פראבלעם, ס'איז אקורשט א ווי מסכת גיטין וואס איך האב געלערנט אלס בחור...

לערן איבער מאמר ח' פרק ח'.

אקורשט... צ"ל אקוראט.
קופערניקוס האט נישט ערפינדן די חקירה, אבער איז די מערסטע באקאנט אלס אננעמער און אויפבויער פון די שיטה, ועל שמו נקרא.
אסאך דברים פשוטים פאר אונז איז געווען גרויסע המצאות אינעם דור העבר.

אמאל איז דען געווען באסעס און קארס? באנען? פארמאכטע פארהאקטע שמאלע קארעטעס דאס יא, וואס האט יעדע ליאדע סעקונדע געשאקלט און געטאנצן, א קבר טאנץ..

בלי נדר אי'כעל דאס איבערלערנען.

עהה... יעצט טראכט איך, אז ליבערשט וועל איך שרייבן א 'פינת יקרת'דיגער ארטיקל אזש ס'זאל גיין ריח נחוח אויפצולעבן דאס הערצעלע פון די גרויסע לייבן. ווייסטע וואס? ירא שמים יוצא ידי שניהם, עלעך פרובירן טוהן ביידע.

און אז כעל האלטן נאך די חזרה, עלעך צוריק קומען מיט הערות, פראגעס, הארות, הגהות און הצעות. אולי על איך נאך קענען עפעס מחדש זיין דערין... הא? שטעל דיך פאר...

בני היכלא כתב:זארעכ.

דיין שאלה צי עומד מרובה על הפרוץ, לויט די הסברים דארף עס זיין אינגאנצן פארמאכט, די גאנצע סיבה פארוואס ס'פארט מיט, איז וועגן ס'איז פארמאכט, און ס'איז נישטא קיינער וואס זאל שאקלען די לופט, והא ראי', אויב האסטו די מינדעסטע שאקל אין באס, למשל, אז דער באס פארט שנעלער אדער שטאטער, וועט די באל יא פליען ערגעץ אנדערש.

און ביי די וועלט, איז די זעלבע זאך, דאס אז מיר שפירן נישט אז מיר פארן, טויזנטער מייל, איז ווייל ס'איז כסדר די זעלבע זאך, ווען א קאר פארט אויף ניינציג גראד אן קיים שום שאקל, קען זיך דוכטן אז דו שטייסט אויף א פלאץ, און אלעס ארום דיר פארט די פארקערטע זייט...

איין קלייניקייט נאר, וואס כ'טראכט יעצט ליינענדיג נאכאמאל דיינע אויסצוגן. אז לפי"ז קומט אויס אז ס'מוז נישט זיין דוקא פרוץ מרובה. אפילו ס'בלויז א קליינער פתח פתוח, א שטייגער ווי א קליין לעכל וואס שטעלט אין א סכנה אן עראפלאן אין די לופטן, איז שוין אויך גענוג אז ס'זאל צוריק האלטן דעם מענטש פון צו לאנדן אויף זיין מקום קבוע אין באס.

וואס איך מיין ארויסצוברענגען דערמיט איז, אז אולי דא וועט כאפן די נפק"מ בין טעמך לטעם מיללער. כלומר, אויב איז די סברה אז די שטראקער לופט קראפט פון די רוחות העולם המנשבים שלאגן זיך מיט די אינווייניגסטע לופט, דאן אפשר פעלט אויס א 'פרוץ מרובה' צוריק צוהאלטן דעם מענטש פון אנקומען צוריק על מקומו. אויב אבער איז די סברה כמו שכתבת, אלס די גלגולי העולם, דאן אפילו ס'בלויז א קליינער עפענונג איז דאס שוין א צוריק האלט נישט צו קענען מאכן דעם פונקליכן לאנדונג.

הא... הא... שוין בין איך א גאנצער סייענטיסט, ווען איך קאן ניטאמאל די אלף בית דערפון... תלמידי חכמים שלא נגעו ולא פגעו, מבלי עולם ולא נתבשלו כל צרכם. אט אזא פנים טראגט מיין היצטיגע תגובה... והוא רחום יכפרו הסייענטיסטן.

פייטל, גיב מיר נאר די אקסעזשעם דארט, ווייל כ'דערשטיק מיך ח"ו. קיין לופט פונדרויסן לאזן זיי נישט אריין, ווייל זיי ווילן איך זאל בלייבן אויף מיין מקום קבוע, און וואו מדרייט זיך נאר פאלט אלץ צוריק צום זעלבן פלאץ כ'האלט עס נישט אויס, שנעלער... נו...

צו סייענטיזם פארשטיי איך גאנץ קנאפ

אבער ווען מען מאכט א שארט-סטאפ אין איך כאפ א גוטן זעץ פארשטיי איך עס שוין גאר גוט

עכ"פ א שיינע נושא אבער איך האב נישט וואס צוצולייגן אבער פטור בלא כלום אי אפשר
וועל איך מיר באדאנקן פאר אלע שרייבערס וואס האבן א סייענטיסטישע פענע אין זייער האנט
איך ווייס נישט צו ס'איז מיט לופט אדער אן לופט אבער עכ"פ שרייבן זייער שיין

יישר כח

זרח
איך מיין אז מיללער זאגט נישט אנדערש
און גערעכט איין קליינע לופט קען טוישן, ווייל די מלחמה איז א מורא'דיגע,

אגב
פרוביר צו האלטן אפן די פענסטער פון קאר א משהו נאר, די גאנצע קאר פארט שווערער, איינס פון די זאכן וואס שפארט געז איז צוגעמאכטע פענסטער, וועגן דעם זענען די קארס אויך פארמירט מיט שיפע שניטן אויפן האד, צו לאזן פלאץ פארן ווינט, ער זאל נישט ווארפן די קאר

איך שטים צו צו קופערניקס כ'מיין כאלעניקס אינגאנצן, אבער די שאלה בלייבט צו אין פראקטיק ווען עס איז אפען א פענסטערל אינעם באס און די מתפללים טאנצן קדוש ביי מנחה צו דאן ווערט א מנין אין ביה"כ?.........

ביי מענטשן גלייב איך שווער מ'זאל עס קענען אויספרובירן, אין א נידריגע באסעלע.

אבער מ'קען ארויפשיסן א באל, לעבן א אפענע פענסטער, דאן בין איך שוין נישט אזוי זיכער, וואס די תוצאות וועלן זיין, אם ככאליניקעס או כזארעכניקעס..... אם כעבדים אם כבנים... .אוי רחמנו..

ס'קען זיין, אז היות, דער עיקר מנגד צום אטמאספערע פון די באס, איז דער דרויסנדיגער אויר ורוח, קען זיין, טראכט איך, אז ביי א באס, אין בעק, ווי די מחלוקה האט זיך שוין אפגעטון אין פראנט פון באס, און דער שניידט שוין מיט כח זיין וועג, קען זיין אז איין פענסטער אין א נישט ווינטיגע צייט, וועט נישט קיין סאך אויסמאכן אויפן אינעוועניגסטן חלק פון באס, אבער מ'קען עס טעסטן.

מיללער כתב:איך שטים צו צו קופערניקס כ'מיין כאלעניקס אינגאנצן, אבער די שאלה בלייבט צו אין פראקטיק ווען עס איז אפען א פענסטערל אינעם באס און די מתפללים טאנצן קדוש ביי מנחה צו דאן ווערט א מנין אין ביה"כ?.........

אפשר אין ישיבה ווען די משגיח האלט אינמיטן שמו"ע לויפן אלע בחורים ארויס אין עס ווערט א מנין אין ביה"כ...

איך האב יעצט איבערגעליינט, איך זעה יא א שטיקל חילוק צווישן כאלעניקעס טעאריע און מיללערניקעס דמיון, בשעת בני היכלא רעדט ארום אז דער מענטש איז מושפע פונעם אטמאספער אינעם באס וועלכע איז כל כולו איין שטיק נסיעה, דער באס, די מענטשן, די פעקלעך און די לופט אלעס פארט, אלעס גאלאפירט, ממילא וואס טאנצטו? אין באס פארבלייבסטו דאך אפי' אין די לופטן.

לויט די הנחה מוז טאקע זיין 'עיר-טייט' ממש געסיעלט, ווייל אויב איז פארהאן א לאך אדער אן אפענע פענסטער, פארלירט שוין די לופט זיין אפהענגיגקייט אינעם באס און ער איז זיך מחבר ציט די דרויסנדיגע חלל.

ווידער וואס איך האב געשריבען האט אנדערש געלויטעט, איך האב געזאגט אז אפי' ער שפרונגט, וויבאלד ער קומט פון אונטער א השפעה וואס איז געפארן און האט אים מיטגענומען, ממילא אפי' ער איז זיך מנתק דערפון איז ער אבער פארט אין די ערשטע פאר רגעים נאך אלס אונטער די מאמענטום פון פארן און דערפאר אפי' זייענדיג אין די לופט פארט ער נאך.

ועפי"ז איז אפי' ווען עס איז דא א לאך דאס זעלביגע זאך, איי פארוואס אויף אן אפענעם טראק פאלט ער יא אראפ וכקושית זרח מה בין סתום לפתוח, אויף דעם האב איך געענטפערט אז דארט קומט דער 'גראוויטי' פון די גאס און ציעט אים צו זיך אפי' ווען ער בעצם פארט פאראויס, און דאס איז נאר שייך ווען ער אין די גאס ווי למשל אויף א טראק אבער נישט ווען ער איז בפנים (מוועט ברויכן גיין נאך רוב, צו עס איז פרוץ מרובה כלעיל) ודו"ק.

נאך א חילוק קען זיין צווישן די צוויי מהלכים, אויב גיט איינער א שפרונג ממש איידער די באס הייבט אן פארן, און ביני לביני גיט דער באס א פאר, לויט כאלע וועט ער בע"כ מיטפארן און מיטגעשלעפט ווערן מיט די אטמאספערע און דערונטער לאנדן במקום עקירתו, אבער לויט וואס די סקרענטאנע פיליזאפען (כאלי, סקרענטענער פיליס חחחח.....) לייגן אראפ, וועט ער אויף אזא פאל יא לאנדן אראפציהר ווייל בשעת עקירתו איז ער נאכנישט געווען אינעם גאלאפ.

זארעך, האלטסט מיט?

מילער

וואס איך זאג זאגסטו גוט, אבער לשיטתך פארוואס טראגט דער באס נאר דעם מענטש אין נישט די לופט אינעווייניג, וואס איז די סברה?
און וויאזוי איז ער זיך מנתק פון די השפעה פונעם פארן?
וואס מיינט דאס השפעה? ער פארט צי ער פארט נישט? וואס הייסט דאס השפעה אין רעאליטעט?
און צי וואס פעלט זיך אויס מחלק זיין צווישן עומד מרובה צי פרוץ, דוחקים?
אויב גראוויטי, ציט צו זיך, איז שטערקער ווי די השפעה, פארוואס אין באס איז נישטא קיין גראוויטי? [גראוויטי גייט דורך די פלאר פונעם באס אויך]

די חילוקים צווישן די צוויי שיטות, די ערשטע וועגן די טייט עיר איז לאו דוקא, אויב די דרויסנדיגע לעכל לופט איז קליינטשיג און נישט גענוג שטארק צו קענען שטעלן דאס מינדעסטע ווידערשטאנד צום באס פארעריי, און קען נישט אריינדרינגען דערינען, איז מעגליך אז ס'וועט נישט אויסמאכן כי הוא זה.

די צוויטע חילוק,
קוק איבער מיין פריערדיגע תגובה, האב איך מאריך געווען, אז דער גרעסטער תנאי אז ס'זאל פאלן אויפן פלאץ איז ווען סאיז נישטא קיין מאושען, קיין מאוומענט, קיין רוקעריי, אויב יא, פליט ער צוריק. והא ראי', אז ווען איינער זיצט ער שפרינגט גארנישט איז די זעלבע זאך, אויב איז רואיג פארט געמיטליך, פארט ער גראד, אויב עפעס א ווארף א שאקל, פליט ער און ווארפט זיך. דארט איז דאך נישט שייך קיין מאמענטום

לידיעה בעלמא, איך האב נישט געטראכט וואס איך האב געזאגט, נאר געליינט ביי די סייענטיסטן, נישט אז מ'טאר נישט דן זיין דערין אדרבה, איך זאג נאר אז איך זאג נאך סייענטיסטישע טערמינען.

בני היכלא,
ביסט לכאורה כשר גערעכט, איך האב נאר ארויסגעברענגט דעם אנדערן (פאלשן) מהלך.

אזוינע סייענטיסטישע ריזן... ווער האט זיך אמאל אזוינס געקענט אפי' פארשטעלן אז פון איינפאכע בעלי קרניים זאל גאר ארויסוואקסן גאנצעטע סייענטיסטישע סעמינארן?

מיללער, דיין ערשטער חילוק האב איך דאך אויבן געוואלט מחלק זיין בין שיטת כאליטאון לשיטת מילערטאון. לאמר, אז דער חילוק וועט כאפן בין מקום מוקף מחיצות ואויר מקום ד' פתוח, למקום שאינו מוקף מחיצות.

בני היכלא, קודם, ס'איז א טעות, דו מיינסט אודאי מאמר ז' חוג הארץ, איא? עניוועי, איך האב דאס איבערגעקוקט און בעיקר באציט ער זיך דארטן צו די פראגע פארוואס מיר, וועלכע באטרעטן דעם באדן פון די פאראייניגטע שטאטן וועלכע איז פונקט אנטקעגן דעם אייראפעיאישן קאנטינענט, פאלן נישט דארונטער גלייך קיין אייראפע, אמער לויטן כדור זענען מיר דאך פונקט אונטער זיי? אויף דעם ארויף איז ער מסביר דעם כח המושך הנקרא גראוויטי, ועיי"ש.

בשייכות צום עצם ענין, איז לכאורה ווי געשמועסט. ס'געווענד מיט וויפיל לופט קראפט די צוויי כוחות שלאגן זיך. הכל מודים אז גראוויטי שלעפט אראפ דעם מענטש צו דער ערד וואו אימער ער זאל נאר שטיין און זיין, די פראגע איז נאר וואו פונקטליך ער זאל לאנדן, און דאס געווענד זיך לפי גודל כח האויר וואס שלאגט זיך מיט אויר המעומד וואו דער מענטש שטייט איין.

מייק פעפער, פראם דע קארנערס סייענטיפיק סעמינאר

קום נאר אהער דו סייענטיסט, ווי עס שיינט האסטו שטודירט אין זארעכטאון פראפעסארישער אינסיטוט פאר מאמענטישע פליען רעסוירטש, פון דיינע לערעס און שטודיעס קומט מיר אויס אז איר זיינט פון דארטן, אויסגעוואקסן.

איצטערט, גראוויטי איז נישט דער שמועס דא, ניוטאנ'ס עפל מעשה מיט גראוויטי, איז א שמועס פאר זעך, ווייל אויב וועסטו אים אויך אהערבראכן, וועסטו דיך באלד טרעפן רעדן פון איינשטיינ'ס רעלעטיוויטי'ס המצאות, און דערנאך וועסטו אריינפארן פון זארעכפעפער רעאליטעט המצאות.....

מ'רעדט פון קופערניקוס'ס המצאה אז די וועלט דרייט זיך, און קוק איבער נאכמאל דעם ספר הברית וואו ער רעדט פון דעם.

לאור זע, וויל זיך זאגן אז די כוחות וואס פירן קאמפף איינער מיטן צווייטן, האט נישט קיין שייכות מיט גראוויטי דירעקט, דאס איז א מלחמה להרוח בהבאס, דער באס וויל טרייבן דעם ווינט, ער זאל מיטפליען זיין ריכטונג 65 מפ"ש אויף צפון, און דער ווינט האלט נישט דערביי, און שלאגט זיך צוריק, פארשטייט זיך אז דער באס איז שטארקער, אבער אויף אזויפיל העלפט דער מלחמה אז דער באס וועט זיך וואקלן, און אויב נישט דער באס, דאן די גרינגערע זאכן, וואס זענען אין די באס, וואס זענען אפן און אויסשטייענד צו ווערן אטאקירט פון די פיינטליכע קרעפטן.

עפעס האנקעט דא אין דעם היינטיגן לעקטשאר, פונעם פראפעסער הייקאלא אוו כאליטאון.

אדון הייקאלא, פליז, ווי אר סטיל סטודענטס אוו די סעמינער ענד לעטס גאו סלאולי פאטשאולי.

דער פועל יוצא פון גראוויטי איז איין זאך, אז גארנישט בלייב נישט אין די לופטן. אלעס פליט אראפ צום יסוד העפר אראפ. פינטל.

יעצט איז די פראגע ווען א סטודענט זאל, למשל, א טרייב טאן מיט א קראפט א פיר קאנטיג ארטיקל, וואו אהין וועט דער ארטיקל לאנדן? אויף דעם איז דער אנטווארט: "לופט", עס געווענד זיך וויפיל דרויסנדיגע לופט כוחות שלאגן זיך מיטן אויר מקום העפייה.

ווייטער, ווי וועט זיין ביי די זעלבע אויבנדערמאנטע שאלה, ווען א סטודענט זאל ווארפן אן ארטיקל אבער נישט אין א צימער נאר אין א באס, וואס דאן א חוץ וואס די צוויי לופט כוחות שלאגן זיך קומט צו נאך אזאך דא, נעמליך די גאלאפירנדע לופטן.

לכאורה, אויב איז דער באס אינגאנצן פארמאכט איז נישט קיין חילוק צווישן א צימער אין א באס. פראפעסער הייקאלא, טוט צושטעלן צודעם א נאטיץ און וויל אננעמען אז דאס האט מיט קופערניקס טעאריע אז די לופטן פארן מיט די וועלט, מסכים. אצינד איז נאר די פראגע, וואס וועט זיין אויב א פענסטער איז אפן אויפן באס, אדער למשל אין אן אפענעם פיק-אפ טראק?

דער חילוק פון א פארמאכטן צימער ביז אן אפענעם באס/פיק אפ טרעקל, איז בלויז דער שנעלקראפט פונעם כח המנגד. ס'הייסט ווען דער באס פארט, לאמיר זאגן 60 מפ"ש, איז דאס פונקט ווי ווען איך זאל שטיין אין א צימער מיט אפענע פענסטערס און עס זאל אריינבלאזן פון דרויסן א ווינט פון 60 מפ"ש? ועל זה אנו דנין.

און יעצט וואס זאגט איר, געערטער פראפעסער?

אויב ס'איז פארהאנקעט מוז מען אנהייבן פון אנהייב נאכמאל.

די שאלה איז געווען.

ווען איינער ווארפט א באל, אין א צוגעמאכטע באס, וואו פליט עס אראפ.

די תירוץ איז געווען.

אויפן פלאץ.
מיט צוויי תנאים אבער.

איינס, ס'טאר זיך גארנישט שאקלן די באס, צווייטנס, ס'טאר נישט זיין אפן צו די דרויסנדיגע ווינטן.

דער הסבר דערפון.
איז ווייל, ווען דער באס פארט, פארט אלעס אינעווייניג מיטן זעלבן שנעלקייט.
במילא דער באל וואס פארט מיט מיטן באס, וועט אראפפליען אויפן זעלבן פלאץ, אזוי ווי ער וואלט גארנישט געפארן, דער כלל אין סייענס איז, אזאך וואס פארט אן א שאקל, איז פונקט ווי א זאך וואס רוט. כמנהג העולם, [ווייס דער אייבערשטער אויב די וועלט וואלט געמאכט א שארטסטאפ, וואו מיר וואלטן אנגעקומען?]

אויב גיבט זיך דער באל א שאקל, דורכן באס, אדער דורכן ווינט, וועט עס נישט לאנדן אויפן פלאץ.

הסבר.
ווייל ער פארט שוין נישט די זעלבע שנעל ווי דער באס, אדער די זעלבע שטאט, און ער פליט פאראויס אדער רוקווערטס.

די נייע שאלה איז געווען.
וויפיל דארף זיין דער פענסטער אפן צו ווירקן אויפן באל?

דער תירוץ.
אז ס'זאל האבן א השפעה אויף אים, דאס טייטש, אז דער באל זאל דערשפירן דעם ווינט.

יעצט וואס זאגט איר שארפזיניגער סטודענט ?

איי... איי... איי... מיר האלטן נאך דערווייל ביי אלף...

נאכאמאל, עס איז קיין חילוק צווישן א פארמאכטן צימער צו א פארמאכטע באס. פארוואס? זאגט פראפעסער הייקאלא צוליב די טעאריע פון קופערניק, מסכים! אבער מרא דעלמא, וואס א גוט איר בלייבט איר שטעקן ביי דעם? קאנט איר זאך ניט רירן א טריטקעלע ווייטער? זייט מוחל, עפענט אייך דעם פענסטער פאר א פיצקאלע לופט, וועט איר זיך אויטאמאטיש רירן א טריט ווייטער...

אלזא, נאך קופערניקס טעאריע, צו וואס מיר זענען מסכים, וואס איז דער חילוק צווישן אן אפענעם פענסטער אין א צימער, וואו עס בלאזט אריין א ווינט פון 60 מפ"ש, ביז אן אפענעם פענסטער אין א באס וואס בלאזט אויך אריין א ווינט? איז פאראן דערביי, ביים באס, נאך א דריטער כח וואס פארפלאגט דעם ארטיקל נישט צו לאנדן אויף מקום עקירתו? (און נאכאמאל פארגעסט נישט קופערניקס טעאריע שטעלט א פארעדיג באס אין זעלבן שטאפל ווי א צימער. כאפסט?).

(אגב, ניוטאנ'ס טעאריע האלט אז ביים ווארפן א טאבע, אז זי זאל לאנדן אויף מקום עקירתו איז געוואנדן לויטן קראפט פונעם ווארפער. ס'הייסט יעדע מילימעטער העכער וועט פאראורזאכן א לאנדונג פון א מילימעטער אדער מער אוועק פון זיין מקום עקירתו).

ניין זארעך

נישטא קיין שום חילוק צווישן א צימער און א באס.

נאר איין זאך, א באס וואס פליט 65 מפ"ש, אויב גיבט ער זיך א פלוצים'דיגע וואקל, איז מער עלול אומצואווארפן, און פארשליידערען דעם ארויפגעשאסענעם טאבע, ווי אן איינפאכער ווינטל אין א צימער, פארשטייסט?

ווי זענען דא מיינע רינדעכיגע ברילן?.... די פראפעסארען און סטודענטן ווארפן זיך דא ארום ווי טאבעס אויף די באנען מיט אזעלכע טעאריעס וואס די לעגענדארע פיליזאפן ניוטאן און איינשטיין, קופערניקס או כאלעניקס האבן איבערגדרייט וועלטן, ואנן יתמי דיתמי.....

פראפ. בנייקאלע האט אראפגעשטעלט די יסודות הבאס באזירט אויף קופערניקס טעאריע פון די וועלט, למעשה איז עס א שטארקע מקור און שטימט מיט'ן מציאות, והוא, אז פונקט ווי ווען איינער ווארפט ארויף א באל אין חללא דעלמא אן קיין שום זייטיגע מאוומענטס נאר ארויף גראד כלפי שמיא, וועט דער באל לאנדן אקוראט במקום מנוחתו אפי' אינדערצווישן האט שוין די וועלט זיך א דריי געטאן, און דער סיבה דערפאר איז ווייל אין די זעלבע צייט האט זיך די גאנציע אטמאספערע מיטגעדרייעט כולל די לופט אין וואס דער באל האט זיך געפונען במשך זיין רייזע.

אויב וועט אבער מנשב זיין א רוח צפונית אין די זעלבע צייט, אדער אז איינער וועט ווארפן אן אנדערע באל אריין דערין בשעת דער ערשטער באל איז אין די אויר, וועט ער געוויס טוישן דעם דירעקשאן פונעם פאל אויפן וועג אראפ.

דאס זעלביגע זאגט דער ווינקל יוניווירסיטי פראפעסאר, איז מיט א לויפנדן באס, אויב קומט נישט קיין שטארקע כח המנגד וועט דער ארויפגעווארפענער באל לאנדן במקום עקירתו, די איינציגע זאך וואס עס שטערט עס איז אויב זאל פינדרויסן אריינבלאזן א ווינט וואס זאל דירעקטירען דעם באל רעכטס אדער לינקס וועט ער טוישן זיין פלאן.

ממילא איז דער פיקאפ-טראק אין אנאנדער חדר ווי דער באס, פארמאגנדיג גענוג דרויסנדיגע ווינטן המנגדים מיט'ן כח פונעם טראק, זיי זענען דארט צו פארשוועמען יעדן געגנשטאנד וואס איז נישט דירעקט פארבינדן מיט'ן טראק און פארציקען דעם לעצט פארבליבענעם באל וואס דער זארעכישער סטודענט האט אקורשט ארויפגעווארפן פאר זיין עקספערמענט, דער גראוויטי שלעפט דעם באל אראפ ומושכין מזה ומזה, וואס בלייבט? דער באל קומט אראפ אדער אינדרויסן פונעם טראק אויב האט דער ווינט מנצח געווען אינגאנצן, אדער עט-ליעסט נישט אויפן פלאץ ווי דער ווארפער האט אים געווארפן, ופני זארעח חפוי......

סימפל טו מי, זשאן מיללער קארנערסטאון יוניווירסיטי, סקרענטאן פענסילוועניע.

מיללער גלעד ווי קלעריפי דעט וואן.

זארעך, ווילסט אנהייבן א באזונדערע שמועס וועגן ניטאון געגאנגען.

הוי האסטו מיך מחפה געווען... שפירסט דעם ריח?...

און ווי האט זי נאר געזאגט דארט? "ואם ממילער אשר החילות לנפול לפניו, לא תוכל לו!" מיינסטע אבער אז ס'איז אים געווען לערן געלט? עךך... "עודם!" - איך בין ווידער דא! איך גיב נישט אויף...

ווי עס הערט זיך אן פון אייערע אינטלעקטואלע ס'שריפטן, זעט זיך מיר דאס פאר ווי אן אסיפה ביים דור הפלגה... עפעס פארשטייען מיר זיך נישט. ס'איז מיר זייער טרויעריג צו קענען לערנען דעם פאקט אז על אף וואס איך האב שוין פארגאסן און אנגעשמירט מיינע לעצטעריגע יארן גאלאנען מיט טינט האלט איך נאך ביי אל"ף. רעדן רעד איך לאנגע דרשות ווי א באבע, און איך קען אבער נישט צוקומען צום ווארט. מיינע שריפטן ליינען זיך נישט און זיי זענען אומפארשטענדלעך. כ'ברים זיך אונטער מיט די מגילה מעלאדיע: ופני זארעך חפוי...

מיינע געערטע פראפעסארן און לעהרער, אל באפכם - זייט נישט ברוגז. עס רעדט דא בלויז אן איינפאכער קליינער סטודענט; א סטודענט אין שריפט און צוגלייך און סייענס. די אידישע תלמודיסטן לערנען אונז "לא הביישן למד". נאך לערנען זיי, טייערע לערער, "ומתלמידי יותר מכולם". דעריבער וועל איך איבערלויפן אייערע לעקציעס און מיינע נאטיצן דערויף.

אין די ערשטע לעקציע איז פראפעסער מיללערזאהן, פון סקרעניסטאון, ארויס מיט זיין גרויסן כח לחלק יוצאות און פרובירט איבערצוצייגן אז דער כח המושך הנקרא "גריוויטי" איז נישט די סיבה וואס טוט צוריק שטעלן דעם שפרינגענדיגן באס פאציענט על מקומו הקבוע. זיין טעאריע האט געזאלט לויטן אז די ריכטיגע סיבה איז צוליב ווייל דער שפרינגער לויפט מיט מיטן גאלאפירנדן באס. מיללערזאהן האט געוואלט אנדייטן, אז די טעאריע זאל אפטיילן דעם באס פאציענט פונעם פיק אפ טראק פאציענט, מיט די סברה אז וויבאלד דער פיק אפ טראק איז גענצלעך אפן דעריבער טוט דרויסנדיגער לופט קראפט פאראורזאכן אז די יושבי קרנות זאלן לאנדן אפגערוקט ממקום עקירתם.

דערויף האט פראפעסער הייקאלא צוגעלייגט אז די סברה איז ריכטיג. ער האט צוגעשטעלט די ריכטיגע טערמינען צו מיללערזאהנ'ס סברה, אנצייגנדיג אז די סברה רופט זיך 'קופערניקס טעאריע' וועלכע לויטעט אז די וועלט דרייט זיך און זי שלעפט מיט איר גאנצע ארום, אלעס פארט מיט. ודא ודא אחת היא.

אויף דעם האב איך אריינגעקעוועטש מיין צעקנייטשע נעזעלעך און געפרעגט. לפי"ז, ווי וועט זיין ביי א באס אין וועלכע די פאציענטן האבן געעפנט די חלונות, באופן אז ס'פרוץ מרובה על העומד. איז דאס דינו כפיק אפ טראק צי נישט? פראפעסער הייקאלא האט געענטפערט זייער אויפריכטיג אז לויט די טעאריע פון קופערניק (מיללערזאהן בלשון קארנער) איז דאס נאר גילטיג בעת אלעס איז פארמאכט, איינמאל ס'איז א מקום פתוח פאלט אוועק די סברה און ס'פאסירט א הנחה שלא ממקום עקירתו.

סטודענט פעפער האט געוואלט דערויף צולייגן א נאטיץ, אז אפילו אין אן אפענער באס זאל אויך כאפן א נפק"מ בין פרוץ מרובה לפתח קטן שפתוח. זיין סברה איז געווען אז א קליין לעכל ברענגט נישט מיט זיך אזא שטארקער כח המנגד פון די דרויסנדיגע לופט, דעריבער קען מעגליך זיין אז דער רוח שבפנים האט דעם אויבערהאנט און די רוחות החיצונים זענען נישט גענוג שטארק אוועק צוטראגן דעם מענטש צו א מקום שאין מכירין אותו, משא"כ אויב ס'פרוץ מרובה דאן איז דאך דינו כפיק-אפ דען די צוויי רוחות פירן גאר א שטארקע מלחמה און פארשטענדליך אז ס'טראגט דעם שפרינגער להרי אררט.

פראפעסער הייקאלא ענטפערט דערויף אז ס'כאפט נישט קיין גרויסע נפק"מ ווייל די מלחמת הרוחות איז זייער א שטארקע, דעריבער אפילו ביי א קליין לעכל טוען די רוחות החיצונים אייליג מאכן מיט א געדאנק די רוחות הפניים גענוג אויף אזוי פיל אז דער לאנדונג זאל נישט פאסירן פונקטליך ממקום עקירתו. הייקאלא לייגט דערויף צו א נאטיץ, וועלכע טוט מעגליך יא אביסל רעכט געבן פאר פעפער'ן, אז דער חילוק קען כאפן אין דער אונטערשטער טייל פונעם באס. טייטש ער וויל זאגן אז א ביי א קליין לעכל איז די מלחמה בלויז אין יענעם באגרעצטן ארט פון וואו די מעמד העקירה איז אפגעהאלטן געווארן משא"כ ביי א פרוץ מרובה, שדינו כקרנות הפתוחים, וואס דאן קומען די רוחות החיצוניים מיט א מורא'דיגן קראפט וועט די מלחמה זיין ממש פנים אל פנים ויתגברו החיצוניים אוועק צו טראגן דעם פערזאן ממש להרי החושך רח"ל.

מיללערזאהן פרובירט דערויף אויפצוקומען מיט פרישע חילוקים, און פרובירט אפילו באופן א' צו גיין אין פעפערס מהלך. כאטש ער שרייבט דאס נישט ארויס קלאר, ליינט זיך דאס אבער קלאר צווישן זיינע שורות (זע מיללערזאהן דף 2 תגובה 3). הייקאלא מיט זיין פארשטאנד צעלייגט דאס ענין פריש, און מיללערזאהן בייגט זיך כשר כדינו צו הייקאלא'ן.

פעפער לאזט נישט נאך. ער קומט ווידער ארויף אויפן פאדיום און ער וויל פארשיין. ער איז פולשטענדיג מסכים (אזוי? ס'הייסט פעפער איז יא מסכים? פשיהא טאקע א שיינע זאך) סיי צו מיללערזאהנ'ס גראוויטי און סיי צו הייקלאס קופערניק. ס'איז א פאקט, ריכטיג און אמת'דיג. ער וויל אבער פארשטיין:

א צימער מיט א פארמאכט באס דינם שווים, שטימט? יעצט, אן אפענער צימער אין א ווינטיגן טאג איז דינו ווי אן אפענער (פרוץ מרובה) באס/פיק אפ טראק? והשאלה - די שאלה איז אזוי: אין אן אפענער צימער, ווען עס קומט אריין פונדרויסן א רוח פון 65 מפ"ש, טראגט אוועק דעם קופץ ממקום עקירתו צוליב די מלחמת הרוחות, פשוט ס'איז א מלחמה צווישן צוויי שונאים. איז מיין פראגע, צי ביי א אפענער באס, וועלכער פארט 65 מפ"ש, איז דאס אויך בלויז א מלחמה צווישן צוויי שונאים אדער דאן קומט צו גיין א דריטער שונא אויך? כלומר, דער שנעלקייט קראפט פונעם גאלאפירנדן באס ברענגט מיט זיך צוויי זאכן: 1] די פשוטע מלחמה אזוי ווי א שטייגער די מלחמה אין אן אפענעם צימער. 2] די מלחמה פונעם גאלאפינדן קראפט. ווען עס באלזט אריין אין א צימער 65 מפ"ש הייסט דאס אז סבלאזט בלויז 65 מפ"ש, ווען א באס פארט 65 מפ"ש מיט אפענע פענסטערס דאן קומען די ווינטן פונדרויסן אריינצופליען מיט א 150 מפ"ש. די מלחמה איז דאן סאך סאך שטערקער ווי אין א צימער. איז נומער צוויי אויסגעהאלטן?

והנפק"מ, די נפק"מ וועט כאפן ביי א באס מוקף מחיצות וואו עס איז אפן בלויז א קליין לעכל. אויב איז פשט אז ביי א גאלאפינדער קרון קומען די לופטן צופליען דאפלט מפ"ש מער ווי אין א פשוטע צימער, דאן וועט אויסקומען אז דער קליין לעכל פונעם אויבן אן וועט האבן אן השפעה אפי' בתחתונית הבאס.

כאפט איר, אדער דארף איך נאכאמאל איבערפרעגן?

ויצא ביום ההוא שמח וטוב לב... חחח (ווי קען דאס טאקע געמאלט זיין? זאגט דאך שוין דער קדושת לוי ווייל ער איז געזעצן און פארברענגט אינאיינעם מיט די היכלא-מיללער הצדיק, און דאס זעלבסט האט שוין אין אים אריינגעשיינט א שמחה).
*

בני היכלא, אויבן האסטו מיר צוגעצייכנט איך זאל איבערלערנען דעם ספר הברית, מאמר ח' פרק ח'. מאמר ח' איז "מקור מים" און פארמאגט נישט קיין פרק ח', עס גייט ביז פרק ז'. האב איך געקוקט מאמר ט' הנקרא "חוג הארץ", פרק ו' ז', וכמו שציינתי לעיל. מע"כ איז נישט געווען צעפרידן. טא ביטע, אפשר צייכנט איר מיר אן פונקליך צו וועלכן מאמר און צו וועלכן פרק איר זענט מכוון? ויישר כח למפרע.

והנה און נון ער איז אנגעקומען, ניין דאס מאל האב איך שוין נישט זיך געלאזט נער'ן איך שרייב מיין תגובה איידער איך גיי גרינטליך ליינען אלע טעאריעס און חזיונות פון אונזערע פראפעסארס פון קרניים אינסטעטוט, אבער די ראשי פרקים האביך יא איבערגעבליקט, אבער כדי צו וויסן באמת וואס איך חלום אין די ראמען פונעם קרני פרה, וועל איך יעצט אפשרייבן מיינע געדאנקען איבערן ענין, און כ'ווייס אז מסתם האט מען שוין מיינע סייענטעטישע סייענס אפגעפרעגט און אוועק געמאכט בשתי ידים אבער כ'וויל זאגן מיין מיינונג מיט פארמאכטע אויגן..

אין א באס, קאר, אדער ווען, איז די לופט רוהיג און געלאסן און ווען מען ווארפט א פאפיר אין די לופט, וועט עס אראפ וואלן ווי אינדערהיים אן קיין עיר קאנדישאן, און ווען מען ווארפט א טאבע אינעם באס וועט עס טאקע אראפפאלן אויפן זעלבן פלאץ, ווייל עס איז אינטערן רושם פון א רוהיגע לופט, אפילו ווען די באס פארט 65 מייל א שעה, אין דער ווינט אינדרויסן פון קאר איז אינטערן פרעשור פין די פייט וואס די קאר האט מיט די ווינט אבער מיט פארמאכטע פענסטער איז אינעוויניג רוהיג, אין ווען מען מאכט א שארט סטאפ איז דער זעץ בלויז צילוב דער ווילדער אפשטעל פונעם קאר, חאפט מען אזא שאקעל.

משא"כ ביי א אפענע פיקאפ טראק ווען מען ווארפט א באל ווענד זיך עס אין צוויי זאכן 1) די שטארקייט פון די ווינט 2) די וואג פונעם אביעקט למשל ווען מען ווארפט א פאפיר העכער א קאר וואס פארט 65 מפ"ש און די ווינט איז אויכעט 56 מפ"ש אויף די זעלבע ריכטונג וועט דער פאפיר אראפפאלן אויף די גענויע זעלבע מקום, משא"כ ווען מען ווארפט א שווערערע זאך וועט דער ווינט מיזן זיין שנעלער ווי די גאלאפ פונעם קאר אז עס זאל אים צוריק ברענגן אויפן זעלבן מקום ווייל דער גראוועטי איז שטערקער פון די ווינט וועט עס אים שנעלער אראפ שלעפן איידער עס וועט נאך אספיען אנציקומען אויפן ערווארטן פלאץ, און אויב דער ווינט איז שנעלער וועט עס העלפן אנקומען אויפן ריכטיגן מקום איידער עס קומט אן אויף א מקום מנוחה.

ויקץ ...

אהה ויחלום שנית.
איך זעה מען רעדט עפעס פון אפענע פענסטערס, לויט מיין טעאריע איז דאס טאקע אין דעם געוואנדען ווייל ווי מער עס איז דא אפענע ווינט אלץ ווייניגער בלייבט אינדרויסן די ווילדע גאלאפ פון די ווינט און עס שטערט די רוהיגע לופט וואס האט געהערשט אינעם קאר,

און יעצט העמער לעזן וואס די פראפעסאר ריזן האבן געשריבן איך כ'על מיך באהאלטן אין ווינקל פאר בושות.

זארעך
וואס איר זאגט איז אז אין א באס איז דא שטערקערע ווינטן, ווין אין א צימער? פארשטייט זיך.

איר פרעגט צי ס'איז דא צוויי כוחות?
ס'איז דא איין כח, א ווינט!

איר ווילט זאגן אז דער איין כח ד"ה דער ווינט ביי א באס, איז שטארקער פון דער זעלבער איין כח אין א צימער, ריכטיג, עס איז טאקע שטארקער, און סאך שטארקער, אבער ער בלייבט איין שטארקע כח וואס הייסט "ווינט".

פארוואס ער איז שטארקער ביי א באס ווי ביי א צימער, אזוי ווי איר זאגט, ווייל די מחלוקה פונעם באס מיטן ווינט, איז גורם א שטארקע רעאקציע פונעם ווינט.

דאס טייטש אזוי, א געווענליכע ווינט, א טאג טאגליכע איז 5 צי 10 אדער 15 מפ"ש, אויב ס'איז שוין 20-30 איז עס שוין שטארקע ווינטן, קומט אויס אז ביי א צימער געווענליך וועט נישט זיין קיין ווינט נארמאל מער ווי 20-30 מפ"ש, אויסער ביי שטורעמישע ווינטן.

משא"כ ביי א באס, וואס דער אקציע וואס דער באס איז גורם ביים רייסן 65 מפ"ש, אנטקעגן די לופט-מאסע אין וואס ער האקט אריין מיט אזא כח, טוט פאראורזאכן אז דער לופט-מאסע ווערט פארוואנדלט אין א קעגן-רעאקציע פארם, פון שטארקע ווינטן וואס שמייסן צוריק, אין פנים אריין, גאר שטארק, סאך מער ווי נארמאלע ווינטן.

און אויב איז יענער טאג פונקט א ווינטיגע טאג, און דו פארסט קעגן ווינט, ביסטו גורם פי כמה פון שרעקליכע שטורעמישע ווינטן אנטקעגן דיר, וכ"ז פשוט ואין להאריך.

דאס איז די בעיסיקס פון ניוטאן'ס ג' הלכות של כח המשיכה.

אין בעיסבאל ווייסט מען, אז ווען איינער נעמט א שטעקן, און שלאגט דערמיט א טאבע, וואס די טאבע איז ארויסגעווארפן געווארן פון א בר נש, וואס האט דאס געשאסן מיט א כח פון למשל 90 מפ"ש, בשעת'ן ארויסשיס, וועט דער קעגן-קראפט פונעם טאבע, שטייגן ביים פליען צוריקצו צום שיסער, צו 120 מפ"ש.

ווייל אפילו ס'איז קעגנזייטיג, איז עס גורם א גרעסערע רעאקציע.

וכלשונו של ניוטאן בסעיף ג'.
For every action there is an equal and opposite reaction.

פרייע איבערזעצונג אין די אידישע שפראך.
פאר יעדע טאט [פעולה] איז דא אן אייניגע און קעגנערישע רעאקציע.

הער פראפעסאר,

1) ביי בעיס באל ווענד זיך נישט מיט וואספארא כח דער היטער קלאפט, אדער די 120 איבער 90?
2) וואס וועט זיין די ספיד ווען דער היטער שיקט דעם באל ווייטער אויפן זעלבן ריכטונג, קען ער מוסיף זיין חייל וגבורה צום אריגינעלן כח? (דאס מיינט ער מיט 'איקוואל ריעקאשאן?')

האר מיללער

פרובירט ביטע אזוי גוט זיין, און בעסער ערקלערן אייערע אויבערשטע פראגעס? איך האב נישט ארויס פינקטליך.
וואס איז פראגע נומער איינס?
וויאזוי שיקט איינער ווייטער דעם באל אויפן זעלבן ריכטונג, וויאזוי איז דאס מעגליך? אויב יא איז זיכער אז ער קען שיקן ווייטער, אבער איך כאפ נישט די מציאות.

די ערטשע פראגע איז געווען צו די כלל פון 120/90 איז גילטיג אין סיי וואספארא פארעם דער קלאפער קלאפט צוריק דעם באל פונעם ווארפער.

די צווייטע איז הייפערטעטיקעל, לאמיר עס איבערלאזן פאר נאו.

ערשטע פראגע איז א גוטע, דאס איז טאקע ווען מ'שיסט א הארד ליין דרייוו.

ניוטאן'ס צווייטע סעיף פון די דריי געזעצן פון רוקעריי. לויטעט ווי פאלגענד.

the acceleration of an object depends on the mass of the object and the amount of force applied

מיר קוקט אויס אז נישט יעדערער פארשטייט וואס דא קומט פאר, במילא וועל איך עס באשרייבן וויאזוי איך פארשטיי עס.

דאס איז קלאר אז א חפץ וואס האט באקומען א כח צופליען, דאן וועט דאס פליען אן א אפשטעל אויף אייביג, ביז עס וועט קומען א אנדערע כח וואס וועט דאס אפשטעלן, און דאס איז וואס ווערט דא גערופען "מאמענטום".

יעצט, דער כח וואס טוט צוריקהאלטן דעם באל פון ווייטער פליען, זענען 2 זאכען, 1) גראוויטי 2) די לופט מיט וועמען ער דארף זיך שלאגן, און אזוי וועט זיך דער באל צוביסלעך אפשטעלן.

יעצט נחזור לענינינו, ווען א מענטש וואס פארט און ווארפט א באל, וועט דער באל קיינמאל נישט פאלן צוריק פון ווי ער איז ארויס געשאסן געווארען, דהיינו, אויב איז דער באס-טראק געווען ביים קארנער ווען ער האט דאס ארויס געשאסן, דאן וועט דער באל נישט צוריק פאלן ביים קארנער, נאר וועט פאלן עפעס פאראויס, און דאס ווי ווייט עס זאל פאלן, וועט זיך ווענדן צו ער פארט אין א טראק אדער א באס,

טאמיר פארט ער אין א טראק, איז א ודאי אז דער באל וועט נישט צוריק פאלן אינעם טראק, (אויב פארט ער גענוג שנעל), און דאס איז ווייל ער האט א קעגען כח פון די ווינט, אבער זיכער וועט ער פאלן פאראויס פון ווי ער איז געקומען כדלעיל,

אויב אבער וועט ער פארן אין א באס, וואס דעמאלטס האט ער נישט קיין קעגען כח פונעם ווינט, וועט דער מאמענטום יא אנהאלטן, און וועט אראפ פאלן צוריק צום שיסער אין די הענט אריין, ועוד יותר אפי' קעגען דעם גראוויטי וואס וואלט געדארפט שוואכער מאכן דעם מאמענטום, האט ער איינער וואס העלפט אים, און דאס איז אז דער גאנצער לופט אינעם באס פארט מיט, און דאס העלפט אים אנהאלטן דעם מאמענטום, און די לופט מיז נישט זיין 100% פארמאכט אויף צו האבן דעם בענעפיט.

יענקעלע זייער גוט מסביר געווען.

ווי עס שיינט באזיצט איר אין אייער זאפאס, ידענ'ישע טאלאנטן, וואס איז ווערט צו באגריסן און אנערקענען, מיר קענען און וועלן בעז"ה אסאך געניסן פון אייער שריפט און פון אייער מח.

האלטס אן ר' יענקעל, מיר לעזן מיט דורשט אייערע ווערטער.