זונטאג יולי 03, 2016 11:09 am#339952
אלי וויזעל: רבונו של עולם, לאמיר שלום מאכן
פאלגנד איז מיין איבערזעצונג פון אן ארטיקל וואס אלי וויזעל האט פארעפנטליכט אין דעם "ניו יארק טיימס", ראש-השנה תשנ"ח, וואס גיט צו שפירן דעם ווייטאג און פּיין פון א מלחמה איבערלעבער, און זיין קשר מיט'ן אויבערשטן.
–העניך
א תפילה פאר די ימים נוראים
פון אלי וויזעל
רבונו של עולם, לאמיר שלום מאכן. ס'איז צייט. ווילאנג קענען מיר אנגיין זייענדיג אין כעס?
מער פון 50 יאר איז דורך זינט דער קאשמאר האט זיך געענדיגט. אסאך זאכן, גוטע און ווייניגער גוטע, זענען געשען זינט דאן פאר די וואס האבן עס איבערגעלעבט. זיי האבן געלערנט צו בויען אויף די חורבנות. פאמיליע-לעבן איז פריש אויפגעשטעלט געווארן. קינדער זענען געבוירן געווארן, פריינטשאפטן זענען באשאפן געווארן. זיי האבן געלערנט צו גלייבן אין זייער סביבה, אפילו אין מענטשן. דאנקבארקייט האט איבערגענומען ביטערקייט אין זייערע הערצער. קיינער איז נישט אזוי פעאיג צו פארמאגן הכרת הטוב ווי זיי. דאנקבאר צו יעדן וואס איז וויליג צו הערן זייערע מעשיות און ווערן א שותף אין דעם קאמף קעגן אפאטיע און שכחה. פאר זיי איז יעדער מאמענט א חסד.
אה, זיי זענען נישט מוחל די מערדער און זייערע שותפים, און אוודאי זאלן זיי נישט. און דו זאלסט אויך נישט, רבונו של עולם. אבער זיי קוקן מער נישט אויף יעדן עובר ושב מיט חשש. זיי זעען אויך נישט א שפיז אין יעדן האנט.
מיינט דאס דען אז די וואונדן אין זייער נשמה האבן זיך פארהיילט? זיי וועלן זיך קיינמאל פארהיילן. ווילאנג א פונק פון די פלאמען פון אוישוויץ און טרעבלינקע גליען אין זייער זכרון, אזוי לאנג וועט מיין פרייד זיין פעלערהאפטיג.
און וואס טוט זיך מיט מיין אמונה אין דיר, רבונו של עולם?
איך אנערקען יעצט אז איך האב עס קיינמאל נישט פארלוירן, אפילו נישט דארט, דורכאויס די טונקלסטע שעות פון מיין לעבן. איך ווייס נישט פארוואס איך האב ווייטער געשושקעט מיינע טעגליכע תפילות, און די תפילות פאר שבת און יום-טוב, אבער איך האב זיי געזאגט, פיל מאל מיט מיין טאטן, און אום ראש-השנה ביינאכט, מיט הונדערטער ארעסטאנטן אין אוישוויץ. איז עס געווען ווייל די תפילות זענען געבליבן א קשר צו דער פארשוואונדענער וועלט פון מיין קינדהייט?
אבער מיין אמונה איז מער נישט געווען ריין. וויאזוי האט עס דען געקענט זיין? עס איז געווען פול מיט פּיין מער ווי מיט התלהבות, מיט פארלוירנקייט מער ווי מיט ערליכקייט. אין דער מלוכה פון אייביגער נאכט, אין די ימים נוראים, די ימי הדין, זענען מיינע תפילות געווען דירעקטירט צו דיר און אויך קעגן דיר, רבונו של עולם. וואס האט מיר מער געווייטאגט: דיין אפוועזנהייט אדער דיין שווייגן?
אין מיין עדות'שאפט האב איך געשריבן הארבע ווערטער, ברענעדיגע ווערטער וועגן דיין ראלע אין אונזער טראגעדיע. היינט וואלט איך זיי נישט איבערגעזאגט. אבער דעמאלט האב איך זיי געפילט. איך האב זיי געשפירט אין יעדן צעל פון מיין וועזן. פארוואס האסטו ערלויבט – אויב נישט ערמעגליכט – דעם מערדער טאג נאך טאג, נאכט נאך נאכט, צו פייניגן, מארדן און אויסמעקן צענדליגער טויזנטער אידישע קינדער? פארוואס זענען זיי פארלאזט געווארן דורך דיין יצירה? אט די מחשבות האבן אין קיין שום וועג נישט געזאלט פארקלענערן דעם שולד פון די שולדיגע. זייער אנערקערטער שולד איז נישט נוגע צו מיין "פראבלעם" מיט דיר, רבונו של עולם. אין מיין יוגנט האב איך נישט ערווארטעט קיין סאך פון מענטשן. אבער איך האב אלעס ערווארטעט פון דיר.
וואו ביסטו געווען, גאט פון חסד, אין אוישוויץ? וואס איז פארגעגאנגען אויבן, אין הימלישן בית-דין, ווען דיינע קינדער זענען געצייכנט געווארן פאר השפלה, איזאלאציע און טויט נאר וועגן זיי זענען געווען דיינע קינדער?
די פראגעס זענען מיך נאכגעלאפן פאר מער פון פופציג יאר. דו האסט פארטיידיגער וועלכע לאזן זיך הערן, ווייסטו. פילע טעאלאגישע ענטפערס זענען מיר געגעבן געווארן, ווי: "גאט איז גאט. ער אליין ווייסט וואס ער טוט. א מענטש האט נישט קיין רעכט צו צווייפלען אין אים אדער אין זיינע וועגן." אדער: "אוישוויץ איז געווען אן עונש פאר דער אייראפעאישן אידנטומ'ס זינד פון אסימילאציע און/אדער ציונות." און: "איז נישט ישראל די לעזונג? אָן אוישוויץ, וואלט נישט געווען קיין ישראל."
איך ווארף צוריק די אלע ענטפערס. אוישוויץ מוז און וועט אייביג בלייבן נאר א פראגע-צייכן: מ'קען עס משיג זיין נישט מיט גאט און נישט אן גאט. ביי איין פונקט, האב איך אנגעהויבן זיך וואונדערן צי איך בין אפשר נישט געווען מענטשליך מיט דיר. נאך אלעם איז אוישוויץ נישט עפעס וואס איז אראפגעקומען פארטיג פון הימל. עס איז אויסגעטראכט געווארן דורך מענטשן, אויסגעפירט געווארן דורך מענטשן, און דורך א מענטשליכן שטאב. און זייער ציל איז געווען נישט נאר אונז צו פארלענדן, נאר אויך דיר. צי דען דארפן מיר נישט אויך טראכטן פון דיין צער? צוקוקנדיג דיינע קינדער ווי זיי ליידן אין די הענט פון דיינע אנדערע קינדער, האסטו דען נישט אויך געליטן?
ווען מיר אידן גייען יעצט נאכאמאל אריין אין די ימים נוראים, און מיר מאכן זיך גרייט צו מתפלל זיין פאר א יאר פון שלום און צופרידנקייט פאר אונזער פאלק און אלע פעלקער, לאמיר שלום מאכן, רבונו של עולם. טראץ אלעס וואס האט פאסירט? יא, טראץ דעם. לאמיר שלום מאכן: פאר דעם קינד אין מיר איז עס אומדערטרעגליך צו זיין אפגעשיידט פון דיר פאר אזוי לאנג.
–העניך
א תפילה פאר די ימים נוראים
פון אלי וויזעל
רבונו של עולם, לאמיר שלום מאכן. ס'איז צייט. ווילאנג קענען מיר אנגיין זייענדיג אין כעס?
מער פון 50 יאר איז דורך זינט דער קאשמאר האט זיך געענדיגט. אסאך זאכן, גוטע און ווייניגער גוטע, זענען געשען זינט דאן פאר די וואס האבן עס איבערגעלעבט. זיי האבן געלערנט צו בויען אויף די חורבנות. פאמיליע-לעבן איז פריש אויפגעשטעלט געווארן. קינדער זענען געבוירן געווארן, פריינטשאפטן זענען באשאפן געווארן. זיי האבן געלערנט צו גלייבן אין זייער סביבה, אפילו אין מענטשן. דאנקבארקייט האט איבערגענומען ביטערקייט אין זייערע הערצער. קיינער איז נישט אזוי פעאיג צו פארמאגן הכרת הטוב ווי זיי. דאנקבאר צו יעדן וואס איז וויליג צו הערן זייערע מעשיות און ווערן א שותף אין דעם קאמף קעגן אפאטיע און שכחה. פאר זיי איז יעדער מאמענט א חסד.
אה, זיי זענען נישט מוחל די מערדער און זייערע שותפים, און אוודאי זאלן זיי נישט. און דו זאלסט אויך נישט, רבונו של עולם. אבער זיי קוקן מער נישט אויף יעדן עובר ושב מיט חשש. זיי זעען אויך נישט א שפיז אין יעדן האנט.
מיינט דאס דען אז די וואונדן אין זייער נשמה האבן זיך פארהיילט? זיי וועלן זיך קיינמאל פארהיילן. ווילאנג א פונק פון די פלאמען פון אוישוויץ און טרעבלינקע גליען אין זייער זכרון, אזוי לאנג וועט מיין פרייד זיין פעלערהאפטיג.
און וואס טוט זיך מיט מיין אמונה אין דיר, רבונו של עולם?
איך אנערקען יעצט אז איך האב עס קיינמאל נישט פארלוירן, אפילו נישט דארט, דורכאויס די טונקלסטע שעות פון מיין לעבן. איך ווייס נישט פארוואס איך האב ווייטער געשושקעט מיינע טעגליכע תפילות, און די תפילות פאר שבת און יום-טוב, אבער איך האב זיי געזאגט, פיל מאל מיט מיין טאטן, און אום ראש-השנה ביינאכט, מיט הונדערטער ארעסטאנטן אין אוישוויץ. איז עס געווען ווייל די תפילות זענען געבליבן א קשר צו דער פארשוואונדענער וועלט פון מיין קינדהייט?
אבער מיין אמונה איז מער נישט געווען ריין. וויאזוי האט עס דען געקענט זיין? עס איז געווען פול מיט פּיין מער ווי מיט התלהבות, מיט פארלוירנקייט מער ווי מיט ערליכקייט. אין דער מלוכה פון אייביגער נאכט, אין די ימים נוראים, די ימי הדין, זענען מיינע תפילות געווען דירעקטירט צו דיר און אויך קעגן דיר, רבונו של עולם. וואס האט מיר מער געווייטאגט: דיין אפוועזנהייט אדער דיין שווייגן?
אין מיין עדות'שאפט האב איך געשריבן הארבע ווערטער, ברענעדיגע ווערטער וועגן דיין ראלע אין אונזער טראגעדיע. היינט וואלט איך זיי נישט איבערגעזאגט. אבער דעמאלט האב איך זיי געפילט. איך האב זיי געשפירט אין יעדן צעל פון מיין וועזן. פארוואס האסטו ערלויבט – אויב נישט ערמעגליכט – דעם מערדער טאג נאך טאג, נאכט נאך נאכט, צו פייניגן, מארדן און אויסמעקן צענדליגער טויזנטער אידישע קינדער? פארוואס זענען זיי פארלאזט געווארן דורך דיין יצירה? אט די מחשבות האבן אין קיין שום וועג נישט געזאלט פארקלענערן דעם שולד פון די שולדיגע. זייער אנערקערטער שולד איז נישט נוגע צו מיין "פראבלעם" מיט דיר, רבונו של עולם. אין מיין יוגנט האב איך נישט ערווארטעט קיין סאך פון מענטשן. אבער איך האב אלעס ערווארטעט פון דיר.
וואו ביסטו געווען, גאט פון חסד, אין אוישוויץ? וואס איז פארגעגאנגען אויבן, אין הימלישן בית-דין, ווען דיינע קינדער זענען געצייכנט געווארן פאר השפלה, איזאלאציע און טויט נאר וועגן זיי זענען געווען דיינע קינדער?
די פראגעס זענען מיך נאכגעלאפן פאר מער פון פופציג יאר. דו האסט פארטיידיגער וועלכע לאזן זיך הערן, ווייסטו. פילע טעאלאגישע ענטפערס זענען מיר געגעבן געווארן, ווי: "גאט איז גאט. ער אליין ווייסט וואס ער טוט. א מענטש האט נישט קיין רעכט צו צווייפלען אין אים אדער אין זיינע וועגן." אדער: "אוישוויץ איז געווען אן עונש פאר דער אייראפעאישן אידנטומ'ס זינד פון אסימילאציע און/אדער ציונות." און: "איז נישט ישראל די לעזונג? אָן אוישוויץ, וואלט נישט געווען קיין ישראל."
איך ווארף צוריק די אלע ענטפערס. אוישוויץ מוז און וועט אייביג בלייבן נאר א פראגע-צייכן: מ'קען עס משיג זיין נישט מיט גאט און נישט אן גאט. ביי איין פונקט, האב איך אנגעהויבן זיך וואונדערן צי איך בין אפשר נישט געווען מענטשליך מיט דיר. נאך אלעם איז אוישוויץ נישט עפעס וואס איז אראפגעקומען פארטיג פון הימל. עס איז אויסגעטראכט געווארן דורך מענטשן, אויסגעפירט געווארן דורך מענטשן, און דורך א מענטשליכן שטאב. און זייער ציל איז געווען נישט נאר אונז צו פארלענדן, נאר אויך דיר. צי דען דארפן מיר נישט אויך טראכטן פון דיין צער? צוקוקנדיג דיינע קינדער ווי זיי ליידן אין די הענט פון דיינע אנדערע קינדער, האסטו דען נישט אויך געליטן?
ווען מיר אידן גייען יעצט נאכאמאל אריין אין די ימים נוראים, און מיר מאכן זיך גרייט צו מתפלל זיין פאר א יאר פון שלום און צופרידנקייט פאר אונזער פאלק און אלע פעלקער, לאמיר שלום מאכן, רבונו של עולם. טראץ אלעס וואס האט פאסירט? יא, טראץ דעם. לאמיר שלום מאכן: פאר דעם קינד אין מיר איז עס אומדערטרעגליך צו זיין אפגעשיידט פון דיר פאר אזוי לאנג.