דער 'איך' ביי די בלינדע מאמינים

עס איז דער שטייגער ביי די בלינדע מאמינים צו פאָרהאלטן די וועלכע האבן א ברייטערן קוק אויף אידישקייט און האבן אייגענע דעות, אז זיי זענען בעלי-גאוה און איינגערעדט אין זיך אליין. "מיר," טענהן זיי, "האלטן נישט פון זיך קיין גרויסע זאכן; בסך-הכל גלייבן מיר אין דאס וואס גרעסערע און הייליקערע פון אונדז האבן געזאגט. אבער איר, 'אויפגעקלערטע', 'טראכטער', 'דענקער', איר זענט פארגלייבט אין זיך אליין, איר האט 'אייגענע' דעות און מיינונגען. און ווער מיינט איר אז איר זענט?"

כאטש דאס איז אוודאי נישט קיין טענה וואס קען אפפרעגן די מיינונגען פון דעם אריגינעלן טראכטער, א בעל-גאוה איז נישט אויטאמאטיש אומגערעכט, קען אבער אמאל דער טראכטער געפאַלן ווערן ביי זיך און מיינען אז דער בלינדער מערקט אן אויף א ריכטיקן כאראקטער-שטריך: טראכטער זענען פארגלייבט אין די אייגענע אינטעלעקטועלע פעאיקייטן, און בלינדע פארמאגן אן ענווה וואס אנערקענט די גרענעצן פון דער אייגענער מחשבה.

אבער פונקט ווי דאס איז נישט קיין טענה וואס איז רעלאוואנט לגבי די השקפה-צוזאמענשטויסן צווישן דעם טראכטער און דעם בלינדן, איז עס אויך נישט קיין טענה וואס זאגט בכלל עפעס איבער די כאראקטערן פון די צוויי מענטשן.

דער בלינדער איז פונקט אזוי פארגלייבט אין זיך אליין – 'ער' האלט אז מ'דארף זיין בלינד; ער זאגט זיך אין זיין מוח 'מיין וועג איז דער ריכטיקער וועג'. אין דער מחלוקת צווישן הרב קוק און דעם סאטמארער רבין איז עס נישט דער 'גדול' (דער סאטמארער רבי) וועמענס דעה דיקטירט אים – נאר 'ער' איז דער וואס האט מחליט געווען אז דער סאטמארער רבי איז געווען גערעכט.

דאס אז זיינע שיטות זענען אין איינקלאנג מיט וואס זיין טאטן האט אים געלערנט און וואס זיין סביבה פרעדיקט נעמט נישט אוועק דעם פאקט אז 'ער' איז דער וואס זאגט עס ווי א החלטה אז 'ער', דער בלינדער, דער וואס איז אן עניו און פארשטייט די גרענעצן פון זיין מחשבה, האלט אז מ'דארף פארמאכן די אויגן און טאנצן דעם בלינדן קאראהאד. צום סוף קומען מיר אלץ צוריק צו דעם מענטש אליין, און צו דער באשלוס וואס ער האט געמאכט.

דער טראכטער האלט טאקע אז זיין מוח האט די מעגלעכקייט צו באשליסן וואס איז אמת און וואס נישט, אבער ער איז גרייט צו שוויצן דערפאר, און בריט אויס דעם מוח אויף יעדן טריט און שריט דורכאויס די יארן פון זיין לעבן. דער בלינדער איז אבער נאך מער פארגלייבט אין דעם כוח פון זיין אינטעלעקט – מיט איין וויש, איין באשלוס וואס ער דארף מער קיינמאל נישט איבערטראכטן, קען אים דיקטירן א פולקאמען מהלך-החיים.

דו ברענגט ארויס א וויכטיגע נקודה, סופר. אבער איך מיין אז דאס איז נאכנישט גענוג א פירכא, ווייל סוף כל סוף, יעדער איינער באזירט זיין מיינונג אויף זיין אייגענעם שכל, נו קומט דאך אויס אז ס'איז בכלל נישט דא קיין חילוק צווישן א בעל גאוה און אן עניו?
אבער לכאורה איז דאס טיפער, (און כנראה ליגט דאס אין דיינע ווערטער). דער וואס גייט נאך אין די פוסטריט פון זיינע עלטערן אפילו נגד השכל, איז דאס נישט ווייל ער האט אפגעמאכט אז זיינע עלטערן זענען די איינציגסטע וואס זענען באגלייבט. דאס איז דוקא צוליב דעם וואס ער האלט אז ער אליין איז באגלייבט. ווייל ער שפירט זיך מורא'דיג זיכער אז זיינע עלטערן קענען קיינמאל נישט מאכן קיין טעות, און ס'לוינט זיך אים נישט צו דערלייגן די הנחה, ווייל דאן וועט ער האבן גאר אסאך פרישע קשיות, ממילא מאכט ער א החלטה און זאגט צו זיך, "מיין מושכל ראשון אז מיינע עלטערן זענען די קלוגסטע אין די וועלט איז די איינציגסטע אמת'ע זאך אויף די וועלט און קיינער קען דאס נישט אפפרעגן." דהיינו, דוקא די נארישע גאוה פון נישט קענען מודה זיין אז מ'האט געמאכט א טעות אלס זעקס יעריג קינד אז מיין טאטע ווייסט אלעס, דוקא די גאוה ברענגט א מענטש זיך צו מבטל זיין לגמרי מיט א געוואלדיגע ענוה צו זיינע עלטערן און רבי'ס. ס'איז א קאמפליצירטע פסיכאלאגישע שפיצל וואס דער מוח פון דעם מענטש שפילט אים אויס.

יאיר האט געשריבן:דו ברענגט ארויס א וויכטיגע נקודה, סופר. אבער איך מיין אז דאס איז נאכנישט גענוג א פירכא, ווייל סוף כל סוף, יעדער איינער באזירט זיין מיינונג אויף זיין אייגענעם שכל, נו קומט דאך אויס אז ס'איז בכלל נישט דא קיין חילוק צווישן א בעל גאוה און אן עניו?
אבער לכאורה איז דאס טיפער, (און כנראה ליגט דאס אין דיינע ווערטער). דער וואס גייט נאך אין די פוסטריט פון זיינע עלטערן אפילו נגד השכל,

וואס הייסט "נגד השכל"? דער בלינדער שרייט דאך הויך און קלאר:" איך" ווייס נישט גארנישט, "איך" בין נישט מחליט און פושט ספיקות, "איך בין א נער און גלייב" אזוי האט מען מיר אויסגעלערנט און מער פון דעם ווייסעך נישט.
דאס שמעקט פון גאוה?

און בד"וו, סופר ומונה, אן אויפגעקלערטער, אויב האלט ער זיך פעסט מיט זיין אייגענע מיינונג, איז יא א בעל גאווה. אבער נישט די בעל גאוה פון אורחת צדיקים און פלא יועץ, נאר א בעל דעה וואס ווייסט אז ער איז גערעכט, נאטינג ראנג.

נישט ריכטיג, סופר'ל.
דער מענטש וואס האלט אז זיין טאטע איז גערעכט, און זיין טאטע ווייטער גלייבט זיין טאטן, איז נישט קיין גאוה, נאר מען גלייבט אין מסורה, איש מפי איש ארויף ביז משה רבינו ותורה מסיני וואס מפי הגבורה שמענום, און פון דארטן ביז היינט איז נישט פאראן קיין צווייטע דעה, נאר דאס איז ריכטיג.

ATUB @סופר ומונה ATUB און ATUB @יאיר ATUB ברענגען ביידע ארויס ריכטיגע נקודות, וואס זענען אבער ריכטיג בלויז ביי א מיעוט מאמינים, זיכער נישט ביי אלע.
ס'קען קומען פון גאוה, פוילקייט און נישט זיין אמת'דיג מיט זיך צוליב באקוועמליכקייט. אבער ס'קען אויך קומען פון פארקערטע סיבות.

ווען איך זאג פאר מיין אינגעלע אז די וועלט דרייט זיך ארום די זון, און אז יעדע שטערנדל (כמעט) וואס ער קען זען איז גרעסער פי כמה פון די וועלט, זאכן וואס זעען אים אויס אומפארשטענדליך און היפך האמת, און ער גלייבט מיר, קומט דאס פון גאוה? פוילקייט? באקוועמליכקייט?
ס'קומט פון ענוה. אפשר נישט די ענוה פון אורחת צדיקים און פלא יועץ, אבער פארט ריכטיגע ענוה. ער איז איבערגעצייגט אז איך ווייס בעסער פון אים, ער פארשטייט נאכנישט אלעס, און אויב איך פארשטיי אזוי איז עס מסתמא אמת.
וועסטו קומען אנאליזירן, "אהא, דו ביסט איבערגעצייגט אז דיין טאטע ווייסט בעסער, ווער האט דאס אפגעמאכט? דו, בעל גאוה וואס דו ביסט!" דאס איז, במחילה, נאנסענס. ווען מיין קינד וואלט זיך אוועקגעזעצט טראכטן מיט לאגיק אויב איך ווייס בעסער, און באשלאסן אז יא, און זינט דאן האלט ער זיך ביי דעם אין טראכט נישט איבער, וואלט מעגליך שייך געווען א טענה פון גאוה. אבער מיין קינד האט זיך נישט געזעצט טראכטן מיט לאגיק, ער ווייסט, ער פילט, ער גלייבט.

לגבי אמונה בכלליות קען מען דן זיין אז עס איז האקעלער און איידלער ווי סתם גאוה פון דעם בלינדן מאמין, אבער איך האב דווקא אנגעכאפט א משל: די מחלוקת צווישן דעם סאטמארער רבין און הרב קוק. דער בלינדער מאמין האט טאקע סוספענדירט זיין אינטעלעקט לטובת אננעמען אלץ וואס דער סאטמארער רבי האט געהאלטן, ער "גלייבט" טאקע דעם רבין, עס איז אבער געווען זיין באשלוס צו סוספענדירן זיין אינטעלעקט דווקא לטובת דעם סאטמארער רבין און נישט לטובת הרב קוק.

א דאנק, שליח. האסט גוט ארויסגעברענגט מיין פוינט וועלכע כ'האב געשריבן בקיצור נמרץ און איז קוים פארשטענדליך.

---
סופר ומונה האקט

סופר ומונה האט געשריבן:לגבי אמונה בכלליות קען מען דן זיין אז עס איז האקעלער און איידלער ווי סתם גאוה פון דעם בלינדן מאמין, אבער איך האב דווקא אנגעכאפט א משל: די מחלוקת צווישן דעם סאטמארער רבין און הרב קוק. דער בלינדער מאמין האט טאקע סוספענדירט זיין אינטעלעקט לטובת אננעמען אלץ וואס דער סאטמארער רבי האט געהאלטן, ער "גלייבט" טאקע דעם רבין, עס איז אבער געווען זיין באשלוס צו סוספענדירן זיין אינטעלעקט דווקא לטובת דעם סאטמארער רבין און נישט לטובת הרב קוק.

אויך נישט אמת. דאס קינד גלייבט פשוט אז זיין טאטע האט אדורכגעטון דעם נושא פאר אים, און געקומען צו די הכרת האמת אז סאטמאר רב (אדער רב קוק) איז גערעכט.
נישט קיין שום גאווה מצדו.

איך רעד נישט פונעם קינד, שמעקעדיג. איך רעד פונעם טאטן זעלבסט.

ווען א איד (נישט קיין חילוק ווי אלט) פילט זיך ווי א קינד קעגן סאטמאר רב (אדער סיי וועמען), איז עס ענוה.
מ'קען דן זיין צו ער איז גערעכט, צו ער טוט קלוג, אבער ענוה איז עס פארט.

ענווה אין דער קאנטעקסט הייסט נישט זיין זיכער מיט די אייגענע מיינונג און די אייגענע באבל, וויסען אז רוב אמונות און דעות וואס מענטשען האבען זענען מושפע פון טויזנטע גורמים נגיעות און ענינים און עס איז נישט מעגליך פאר קיינער צו זאגען זכיתי לבי און איך גיי נאר מיט דער אמת מפני שהוא אמת און אלע אנדערע זענען פאנטאזירערס און שקרנים. דאס איז די וועג פון ענווה פון א מענטש וואס קען זיך און מענטשען בכלל און ווייסט וויאזוי די זאכען ארבעטן.

די זעלבע קען זיין איינער וואס האלט זיך נישט קיין גרויסע אויבער חכם ער גייט בתמימות מיט וואס מ'האט עם אויסגעלערנט, עס קען זיין אן עניין פון ענווה אז ער האלט נישט אז ער דארף מכריע זיין אין די וועלטס שאלות, און דאס איז טאקע א שטיקל ענווה, אבער בתנאי אז ער פארשטייט אז ער האט נישט באמת קיין שיטה בכלל נאר ער האט נישט קיין כח אדער נערוון מברר זיין אליינס איז ער ממשיך די מסורה און זיך סומך אויף וואס ער האט געהערט. אויב שרייט ער אז ער האט דער אולטימאטיווער אמת און אלעס אנדערש איז בלאף איז ער דאך נישט קיין תמים נאר סתם א דל גאה, מילא דו ביסט א פשוטער מענטש דו גייסט נאך, זיייער שיין, טאקע שיין, אבער פון וואו נעמסטו די אראגאנץ צו זיין אזוי זיכער מיט זיך און אווקעמאכען אנדערע?

גאווה הייסט זיין איינגערעדט אז נאר מיין מיינונג, אמונה, דעה, רעליגיע, שיטה, צו וואס עס זאל נאר זיין, איז די איינציגסטע ריכטיגסטע און קיין צווייטער האט נישט קיין רעכט צו קלערן אנדערש. דאס אז ער איז דאס תולה אין זיין טאטע/זיידע/רבי/משה רבינו העלפט גארנישט פאר דעם. ער בלייבט א פארשטינקענע בעל גאווה. עס איז דאך 'זיין' טאטע, אדער 'זיין' רבי'. און איז ממילא נאר אן עקסטענשין פון זיין אייגענע גאווה. די סיבה פארוואס ער האלט זיך אזוי שטארק פונקט ביי דעם איז דאך נישט ווייל ער האט דאס דורכגעטוהן און געקומען צו אזא מסקנה (אויב איז דאס דער פאל איז ער סתם א נאר אויב מיינט ער א ילוד אשה קען מברר זיין א נושא און קומען צו א קלארע מסקנה), נאר ווייל דאס איז "זיין" שיטה, "זיין" חסידות, "זיין" טאטע. צו טענ'הן אז עס האט עפעס א שייכות מיט ענווה די סארט געפיל איז ווי צו טענה'ן אז דער קינד וואס שרייט אז מיין טאטע האט א גרעסערע פאסיק ווי דיין טאטע קומט דאס פון ענווה כלפי זיין טאטע.

איינע פון די קרומקייטן וואס מען זעהט אסאך ביי היימישער מחלוקת'ער איז די נקודה, אז מענטשען רעדן זיך איין ממילא איך, איך נעם זיך דאך אן פאר מיין טאטע/רבי, און דורך דעם מיינט ער אז עס כשר'ט זיין א רודף אח הכבוד און צו רודפ'ן ווער עס גיט עם נישט גענוג כבוד, אלעס ווייל ער האט א קינדערישע תירוץ תולה זיין זיין כבוד אין כבוד רבו אדער גאר כבוד התורה. אין חז"ל טרעפן מיר פונקט דאס פארקערט, אז איינער וויל זיך קלאר מאכען ער מיינט נישט זיך, איז דער ביטוי "לא לכבודי עשיתי ולא לכבוד בית אבא עשיתי",זעהט מען אז טוהן פאר כבוד בית אבא, אדער כבוד הפארטיי, אדער כבוד השיטה הקדושה, איז פונקט אזא רדיפת הכבוד ווי כבוד עצמו.

אה, אויף דעם פלעגט דאך די רבי זאגן "ביידע זענען גערעכט".
כ'האב בלויז פרובירט ארויסצוברענגען אז די טענה אז אמונה קומט פון ענוה האט א באזיס. אבער אה"נ, טאקע ביי די וואס טענה'ן די טענה איז די מעשה געווענליך פארקערט.
און וויבאלד ATUB @סופר ומונה ATUB רעדט טאקע פון זיי, איז ער כשר גערעכט.

מען זאגט נאך פון בעלזער רב (דוכט זיך מהרי"ד) אז א בעלזער אינגערמאן אדער בחור לערנט תורה למען כבוד בית בעלזא, מען זאל זאגן אז אין בעלז איז דא ת"ח, איז דאס תורה לשמה.

שליח האט געשריבן:@סופר ומונה און @יאיר ברענגען ביידע ארויס ריכטיגע נקודות, וואס זענען אבער ריכטיג בלויז ביי א מיעוט מאמינים, זיכער נישט ביי אלע.
ס'קען קומען פון גאוה, פוילקייט און נישט זיין אמת'דיג מיט זיך צוליב באקוועמליכקייט. אבער ס'קען אויך קומען פון פארקערטע סיבות.

ווען איך זאג פאר מיין אינגעלע אז די וועלט דרייט זיך ארום די זון, און אז יעדע שטערנדל (כמעט) וואס ער קען זען איז גרעסער פי כמה פון די וועלט, זאכן וואס זעען אים אויס אומפארשטענדליך און היפך האמת, און ער גלייבט מיר, קומט דאס פון גאוה? פוילקייט? באקוועמליכקייט?
ס'קומט פון ענוה. אפשר נישט די ענוה פון אורחת צדיקים און פלא יועץ, אבער פארט ריכטיגע ענוה. ער איז איבערגעצייגט אז איך ווייס בעסער פון אים, ער פארשטייט נאכנישט אלעס, און אויב איך פארשטיי אזוי איז עס מסתמא אמת.
וועסטו קומען אנאליזירן, "אהא, דו ביסט איבערגעצייגט אז דיין טאטע ווייסט בעסער, ווער האט דאס אפגעמאכט? דו, בעל גאוה וואס דו ביסט!" דאס איז, במחילה, נאנסענס. ווען מיין קינד וואלט זיך אוועקגעזעצט טראכטן מיט לאגיק אויב איך ווייס בעסער, און באשלאסן אז יא, און זינט דאן האלט ער זיך ביי דעם אין טראכט נישט איבער, וואלט מעגליך שייך געווען א טענה פון גאוה. אבער מיין קינד האט זיך נישט געזעצט טראכטן מיט לאגיק, ער ווייסט, ער פילט, ער גלייבט.

א דאנק פאר דיין הערה, איך זע אין דיינע ווערטער עטליכע נקודות. קודם, לאמיר מאכן א פארקערטע מעשה שכבר היה לעולמים, ואין כל חדש תחת השמש. מיין טאטע זאגט מיר אז די זון דרייט זיך ארום די וועלט, און איך גלייב אים, זיינע ווערטער זענען דאך מורא'דיג פארשטענדליך. שפעטער ווער איך געוואויר אז די סייענטיסטן וואס האבן באטראכט די מערכת השמים פאר לאנגע יארן זאגן פונקט פארקערט. אבער איך האלט נישט ביים טוישן מיין מיינונג וויבאלד מיין טאטע האט מיר אזוי געזאגט, און עס שטימט דאך אזוי גוט! איז דאס גאוה אדער ענוה?
צווייטנס, ווען דו רעדסט פון איינעם וואס גלייבט נישט מכח שכל, נאר ווייל ער ווייסט און פילט אזוי, איז קודם כל, במקום וואס דער שכל זאגט פארקערט דארף מען לכאורה גיין לויט'ן שכל. טאמער נישט איז דאך אין לדבר סוף, מ'וועט קענען גלייבן וואס מ'וויל און קיינער קען נישט אפפרעגן. צווייטנס, דארף דאס קומען מיט א מורא'דיגע ענוה, דהיינו באופן, איך ווייס קלאר אז ווען איך וואלט געווארן אויפגעצויגן ביי אן אנדערע סביבה וואלט איך נישט געהאלטן אזוי, ממילא איז נישטא קיין אביעקטיווע סיבה אזוי צו גלייבן, אבער למעשה בין איך דא אויפגעוואקסן און לעת עתה שטימט מיר דאס די בעסטע, און דאס מיינט אז מען דארף מכבד זיין א צווייטנס אמונה פונקט ווי מיין אייגענע, עפעס וואס איך מיין אז רוב מאמינים טוען נישט. (אויסער ביי אזא פאל וואס מען האלט אזוי אינדעפענדענט פון דעם טאטן, צוליב אן אייגענע אינטואיציע, ווי איך האב מאריך געווען דא).
ממילא ווי עס קוקט מיר אויס, כאטש עס איז טאקע דא געציילטע פעלער ווי דיין סארט אמונה אין א טאטע קען מען ערקלערן אויף א זאכליכער אופן, איז דאס נאר א מיעוט שבמיעוט, בדרך כלל קומט דאס פון א סאב קאנשעס פחד און א גאוה.
(איך גיי נישט דא אריין אין די נושא וואס שמעקעדיג האט דערמאנט פון אין אדם מוריש שקר לבנו וכו', וואס איז כמובן בלויז א לאגישע ראיה און האט נישט קיין שייכות מיט בלינדע אמונה).

און אז א ינוקא דלא חכים ולא טיפש בימי קופערניקוס (הראשון) האט פרובירט אליינס דורכצוטוהן די נושא און איז אויפגעקומען אז די וועלט דרייט זיך, איז דאס נישט גאוה?
איר זעהט מיין פונקט? ווי ביי יעדע זאך, די עקסטרעמיסטן פון ביידע זייטן זענען זייער ענליך.
און יא, ס'קען געמאלט זיין אז איינער זאל היינט האלטן אז די זון דרייט זיך צוליב ענוה. אויב האלט ער אז מ'קען נישט פארענטפערן אלע פסוקים מיט דברה תורה, און ער האלט אז ער פארשטייט די וועלט, גאט'ס בוך, ווי יענער קינד האט פארשטאנען דאס ביכל פון קופערניקוס, און גאט קען זיין וועלטל בעסער. (כ'וועל מודה זיין אז ס'איז זעלטן, אבער ביים נמשל איז עס מער שכיח).
א קינד'ס גלויבן אין זיין טאטן איז מכח שכל פונקט ווי זיין גלויבן אין זיינע חושים. ער האט האט זיך נישט געמאכט קיין לאגישע חשבון מוכיח צו זיין קיין איין פון זיי, אבער ס'פעלט נישט אויס, און לאגיק מוז זיך אויך בויען אויף אַקסיאָמס. איז עס, אלזא, בסך הכל אן הכרעה צווישן שכל און שכל, נישט צווישן שכל און געפיל.
(חוץ מזה, איז א חילוק צווישן "שכל זאגט פארקערט" און "שכל זאגט דאס נישט". כ'ווייס נישט צו מיין קינד וואלט געגלייבט ווען כ'זאג אים גלאט אזוי אז וואס ער זעהט איז נישט ריכטיג, אבער ווען כ'בין אים מסביר אז ווען ער פארט אין א באס זעהט אויך אויס אז די ביימער לויפן, גלייבט ער כאטש ס'זעהט אים אויס ווי א דוחק-תירוץ און זיין שכל וואלט דאס נישט געזאגט).

כללו של דבר: די וועלט איז נישט איינגעטיילט צווישן בלינדע מאמינים און אפענע, ס'איז א ספעקטרום. ס'זענען דא די עכט בלינדע מאמינים פון איין זייט, וועלכע קענען נישט מטיל-ספק זיין אין סיי וואס זיי האבן געגלייבט ביי די זעקס, און די כראנישע סקעפטיקער וואס שרייען אריין ואימא איפכא בעפאר יענער האט געענדיגט זיין זאץ פון די אנדערע זייט. ביידע פון זיי ווערן געטריבן פון גאר ענליכע מאטיוון: גאוה, פחדנות, פוילקייט און סתם אזוי אינטעלעקטואלע אומערליכקייט ושאר מרעין בישין. אלע אינדערמיט האבן זיך זייערע גדרים, וואס זיי גלייבן און וואס זיי שטעלן אונטערן פראגע צייכן. ביי די אלע קענען די אויבנדערמאנטע סיבות אמאל גורם זיין צו גלייבן און אמאל קען עס גורם זיין נישט צו גלייבן. זאל זיך יעדער אליינס באטראכטן פארוואס ער טענה'ט זיינע טענות.

שליח, לאמיר קלאר מאכן מיין שטעלונג. איך זאג אויסדריקליך נישט אז א מאמין איז א גרעסערע בעל גאוה ווי אן אינו מאמין, איך זאג נאר אז די חלק פון אמונה וואס מ'טרעפט ביי אזויפיל מענטשן, פון נישט וועלן טוישן דאס וואס מען האט אים אויסגעלערנט פון יונגערהייט אן, דאס איז אדער גאוה אדער פחד, ביי אטעאיסטן קלאפט דאס אויס אויף אנדערע אופנים. די משלים וואס דו גיבסט איז זייער גוט ביי א קינד, אבער ביי אן ערוואקסענער מענטש וועלכער האלט זיך אלס א ראציאנעלער בר שכל שטימט דאס נישט, (אויסער אויב ער איז מודה אז פשטות על פי שכל שטימט דאס נישט).

און יא, ס'קען געמאלט זיין אז איינער זאל היינט האלטן אז די זון דרייט זיך צוליב ענוה. אויב האלט ער אז מ'קען נישט פארענטפערן אלע פסוקים מיט דברה תורה, און ער האלט אז ער פארשטייט די וועלט, גאט'ס בוך, ווי יענער קינד האט פארשטאנען דאס ביכל פון קופערניקוס, און גאט קען זיין וועלטל בעסער. (כ'וועל מודה זיין אז ס'איז זעלטן, אבער ביים נמשל איז עס מער שכיח).

די שאלה איז, אויב איז ער מודה אז ענדגילטיג איז דער לאגיק (בעסערע ווארט ווי שכל) מכריע, דעמאלט דארף ער אוועקשטעלן די ראיות אז די תורה איז אמת און אז אין די תורה שטייט אז די זוןדרייט זיך אקעגן די סייענטיפישע ראיות אז די וועלט דרייט זיך, ונראה מי ידחה מפני מי. אויב איז ער נישט מודה אז לאגיק איז מכריע ווען עס קומט צו עניני אמונה, דעמאלט זאל ער דאס קלאר זאגן אז על פי לאגיק שטימט דאס נישט, נאר ער איז בוחר צו גלייבן דערין. בקיצור, פילאזאפיש ביסטו גערעכט אז אמונה און לאגיק איז גארנישט עדיף פון אמונה און גאט'ס בוך אדער אין מיין טאטע אדער אין מחמד, אבער ער מוז קלאר זאגן וואס שטייט ביי אים העכער און וואס נידריגער, און וויבאלד רוב מאמינים וועלן נישט מודה זיין אז זייער אמונה שטימט נישט לאגיש, איז דאס א גאוה.

שליח האט געשריבן:ווען א איד (נישט קיין חילוק ווי אלט) פילט זיך ווי א קינד קעגן סאטמאר רב (אדער סיי וועמען), איז עס ענוה.
מ'קען דן זיין צו ער איז גערעכט, צו ער טוט קלוג, אבער ענוה איז עס פארט.

דאס איז אמת, אבער דער אמתער עניו וועט אויך אנערקענען אז ער איז ווי א קינד קעגן הרב קוק. און דאס אז למעשה האט ער אנגענומען די דעה ווי איינעם פון די צוויי דווקא, לאמיר זאגן דעם סאטמארער רבין, איז דאך פשט אז טראץ דעם וואס ער זעט זיך ווי א קינד קעגן קליגערע פון אים, האלט ער אז 'ער' קען זאגן אז דער סאטמארער רבי איז יא געווען גערעכט און הרב קוק נישט.

מיין עיקר נקודה איז אז יעדער - סיי דער בלינדער מאמין און סיי דער אויפגעקלערטער - דארף ענדגילטיק צוקומען צו זיין אייגענעם שכל אז ער זאל אים דיקטירן וואספארא געדאנקענגאנג אנצונעמען. נאר דער עיקר חילוק כאפט אין לאנגן טערמין: דער בלינדער מאמין איז גענוג אראגאנט צו גלייבן אז זיין איינמאליקע החלטה איז גענוג קלוג און באפעסטיקט אז ער זאל אט די החלטה מער קיינמאל נישט דארפן איבערטראכטן. ווידער דער טראכטער האלט אז אין יעדן פאל דארף מען פריש טראכטן וואס דער אמת איז, און מ'דארף כסדר טראכטן און איבערטראכטן צי מען געפונט זיך אויף דעם ריכטיקן וועג.

דא קומט אריין די אזהרות וחרמות וואס די עלטערן זאגן אן פאר די קינדער אז ח"ו צו טראכטן אנדערש (ארויס פונעם באקס), ס'איז ממש כפירה.
נמצא, אז די האלטן פון דעם אדער יענעם רב, און ווי אזוי די זון דרייעט זיך, קומט מחמת יראה, נישט מחמת ענווה אדער גאווה.

@יאיר, אמונה מעצם טבעה באדייט אז זי איז נישט געבינדן צו קיין לאגיק. אלע רוחניות'דיגע באגריפן, ספעציעל דער מושג פון "אין סוף" אין עולם שנה נפש, איז בכלל נישט א זאך וואס לאגיק איז דערצו מסכים. אז איינער איז א מאמין, זאגט ער אויטאמאטיש אז אמונה איז העכער יעדן לאגיק.

די עצם זאך פין גלייבן בלינדערהייט איז א טפשות, אין א חולי מחולי הנפש, גוים גלייבען בלינדערהייט, די גויאישע רעליגיעס סיי די יאשקעוויזם אין סיי די מאכמדניזם איז געבויעט אויף נארישע יסודות, אין קוק ווי נאיוו די נישט געמל'עטע האבען געגלייבט אין אסאך גלייבען נאך דערין, אזש משוגעת,

ביי אידען איז אנדרעש, אידען מיסודם זענען מענטשען וואס טראכטען, מען גלייבט נישט ווי טפשים אין יעדע סייקאופעט וואס דערקלערט אז ער ווייסט די אמת,

דארט ווי אידען גלייבען יא, איז עס נישט בלינדערהייט, ווען ס'געווען קלאר פאר דעם דור דעה אז משה איז א שליח ה', אין זיי האבען אליין'ס משיג געווען ביים ים די התגלות אלקות, אזש א שפחה האט געזעהן ביים ים מער ווי יחזקאל הנביא,

אין דער באשעפער אליינס האט גערעדט צי די אידען ביים הר סיני, אין געזאגט אנוכי ה' אלקך אשר הוצאתיך מארץ מצרים ולא יהיה לך אלהים אחרים על פני, אין די גאנצע בריאה האט זיך געווארפען מפחד ה' ומהדר גאונו, אין דער דור דעה האט משיג געווען וואס זיי האבען משיג געווען, האבען זיי געקענט וויסען אז משה איז א אמת'ע שליח פין דעם באשעפער, אין נאכדעם האבען זיי געגלייבט דאס וואס ער האט געזאגט אין נאמען פין באשעפער, נאכען וויסען קלאר אז משה רבינו איז א ריכטיגע שליח, אין דאס איז אונזער אמונה אין תורת משה,

אין דארט איז די פלאץ פין גלייבען, ווייל חאטשיג ס'איז טאקע העכער פין שכל, איז עס אבער מיט א ריכטיגע יסוד,

אבער בעצם דארף מען ניצען די שכל צי מבחין זיין ווי יא אין ווי נישט צי גלייבען, סתם גלייבען איז נאריש, אזוי ווי שלמה המלך האט שוין פאראורטיילט: פתי יאמין לכל דבר, אפילו מסורה דארף מען וויסען ווי איין אין ווי אויס, די מסורה פין אמונת ה' אין תורת משה דאס איז אונזער מסורה, דאס איז די מסורה פין בארג סיני וואס מיר האבען שוין געשריבען אז דאס איז ריכטיג ווייל מען קען נישט פעלטשען א מעמד פין מיליאנען מענטשען,

אבער סתם גלייבען, אלץ די ענין פין פתי יאמין, אזא מסורה איז אפשר אויך דא, אבער זעהט אויס אז דאס איז האט זיך אנגעשטעקט פין די ערלים אין אייראפע,

ספעציעל היינט ווען ס'איז אויפגעשטאנען א מחנה סייקאופעט'ס וואס ריפען זיך פאר סאם ריזען רבי'ס אין ס'טוט זיך א גלייבעראציע, אין אויף דעם וויינט דער פסוק דור עקש ופתלתול,

אין כ'טראכט אז ס'האט נישט אזוי ווייט מיט גאווה אין ענווה, ווי מיט טפשות און חכמה, איינער וואס גלייבט אין עפעס אן צי קוקען אויף די יסודות איז א טיפש, טאמער גלייבט ער פערצופל אין די ריכטיגע אמונה האט ער מזל, אבער א טיפש בלייבט ער, נשים וקטני דעת גלייבען אזוי, די ריכטיגע אמונה איז א טיפע חכמה אזוי ווי דער פסוק זאגט ראשית חכמה יראת ה',

אבער די ריכטיגע וועג פאר די יוצאי צבא בישראל, איז : דע את אלקי אביך ועבדהו אין ס'איז נישט קיין גאות, ס'איז עבודה קשה שבמקדש, צי מברר זיין די ריכטיגע אמונה אין צי אוועקווארפען די אמונות טפילות אין די געטשקעלעך,

פארשטייט זיך מען דארף צילייגען תפילה אז מען זאל פארען גוט, אבער באמת איז דער וועג שוין אויסגעטרעטען פאר אונז, און תורת משה שיינט,

די פראבלעם איז מיט די אמונות טפילות וואס רוב פין די "בלינדע מאמינים" גלייבען, דארט ווערט עס קאמפליצירט, ווייל זיי מישען אויס הוילע נארישקייטען מיט מסורה מיט רביסטווע מיט מיט נאך א שלל פין אינגרידיענטס, אין ס'קומט ארויס עפעס א אומאפעטיט'לעך קוגעל וואס זיי באצייכענען אלץ ענווה אין שרייען אלה אלהך ישראל,

אין זיי שרייען גאר אז די ערליכע אידען וואס גלייבען נישט אין זייערע חוש פאר רעסעפיס זיי זענען גאר די בעלי גאה,

לאמיר מסיים זיין מיט א תפלה, אז מען זאל שוין זוכה זיין צי התגלות כבוד שמים אין ס'זאל זיין להעביר גילולים מן הארץ, והיה ה' למלך על כל הארץ,

רש"י הקדוש זאגט שוין דערוועגין (דברים י"ג ז' ד"ה אשר לא ידעת,, וזה לשונו, דבר זה גנאי גדול הוא לך, שאף האומות אין מניחין מה שמסרו להם אבותיהם, וכו' ע"ש

דא רעד זיך פון דריי זאכען, מסורה' קבלה' אין אין ביידע איז אינטער אמונה

א קינד העכער דע 16בערך וואס האט זיך איבערצייגט אז זיין טאטע איז גערעכט האט גארנישט מיט עניוות אדער גיאות, וואס דער טאטע לערנט מיטן קינד דאס גלייבט ער אין דאס פארשטייט ער, דאס איז זאכען וואס גייט צוריק ביז משה רבינו, דאס מיינט קבלה, יעצט, למשל אויב מיין טאטע האט מיך אויסגעלערענט אז איך דארף עסען פלייש א יעדן טאג אין דער דאקטער זאגט מיר 3 מאל א וואך איז געניג, אין איך פאלג דעם דאקטער, מיינט נישט אז איך גלייב מער נישט מיין טאטע, פארשטייט זיך אז דער דאקטער ווייסט בעסער אין עם פאלג איך, אין אויב דער דאקטער וועט מיר זאגען אז הרב קוק איז גערעכט מיינט נישט אז הרב קוק איז גערעכט דאס האט גארנישט מיטן דר., אין יעצט ווייטער, אויב דער טאטע זאגט אנדערש פון מיין רבי איז מיין רבי גערעכט, דאס הייסט מסורה, דאס אלעס האט דער טאטע אויסגעלערנט זיין קינד, יעצט, ווי אזוי איז אז דער רבי זאגט אנדערש פין דר. ווענט זיך אין דיין אמונה אין דיין רבי'ן, אין אויב דיין טאטע האלט אז זיין רבי איז גערעכט, אין די גלייבסט נישט אין זיין רבי'ן דעמאלטץ פרעג עם נישט, דיין טאטע קען האלטן פון איין רבי'ן אין די פון א צווייטן, אין אזוי איז מען אויפגעוואקסן, נארמאל האט יעדער זיין מסורה אין אזוי גלייבט ער, אין אז מ'טראכט אריין אביסל טיפער קימט מען נישט אהן אינערגעץ, גיי דערצייל א גוי וועגן דור דעה, ער פארשטייט נישט א ווארט וואס די רעדצט, אין א איד וואס איז א כופר גלייבט סייווי נישט אין גארנישט, ער האט נישט קיין מסורה אין נישט קיין קבלה מיט עהם איז א שאד א יעדעס ווארט ,

אמונה = מקיף (מדות=יש) מוחין = פנימי (ביטול)
העבודה לשנות טבע מדותיו, לבטל היש ולגלות האין
להמשיך סובב בממלא

סופר ומונה האט געשריבן:עס איז דער שטייגער ביי די בלינדע מאמינים צו פאָרהאלטן די וועלכע האבן א ברייטערן קוק אויף אידישקייט און האבן אייגענע דעות, אז זיי זענען בעלי-גאוה און איינגערעדט אין זיך אליין. "מיר," טענהן זיי, "האלטן נישט פון זיך קיין גרויסע זאכן; בסך-הכל גלייבן מיר אין דאס וואס גרעסערע און הייליקערע פון אונדז האבן געזאגט. אבער איר, 'אויפגעקלערטע', 'טראכטער', 'דענקער', איר זענט פארגלייבט אין זיך אליין, איר האט 'אייגענע' דעות און מיינונגען. און ווער מיינט איר אז איר זענט?"

די טענה איז פשוט שקר, ווען איך זאג אן אויפגעקלערטע זאך איז נישט פשט אז איך האב אן אייגענע דעה, סך הכל זאג איך איבער וואס שטייט שוין פון פריערדיגע. פארקערט גאר, דער פארגלייבטער אנאלפאבעט האט אפגעמאכט אז רביה"ק איז גערעכט געווען און הרב קוק איז געווען א שגץ, איך זאג "איך ווייס נישט" קען זיין אז הרב קוק איז געווען א שגץ, קען זיין א רביה"ק איז געווען א שגץ. דאס בעסטע וואס איך קען טון איז נאכגיין די פאקטן, וואס לויט די פאקטן קוקט מיר אויס אז הרב קוק איז נישט געווען א שגץ.

רביה''ק זי''ע האט געשריבן:

סופר ומונה האט געשריבן:עס איז דער שטייגער ביי די בלינדע מאמינים צו פאָרהאלטן די וועלכע האבן א ברייטערן קוק אויף אידישקייט און האבן אייגענע דעות, אז זיי זענען בעלי-גאוה און איינגערעדט אין זיך אליין. "מיר," טענהן זיי, "האלטן נישט פון זיך קיין גרויסע זאכן; בסך-הכל גלייבן מיר אין דאס וואס גרעסערע און הייליקערע פון אונדז האבן געזאגט. אבער איר, 'אויפגעקלערטע', 'טראכטער', 'דענקער', איר זענט פארגלייבט אין זיך אליין, איר האט 'אייגענע' דעות און מיינונגען. און ווער מיינט איר אז איר זענט?"

די טענה איז פשוט שקר, ווען איך זאג אן אויפגעקלערטע זאך איז נישט פשט אז איך האב אן אייגענע דעה, סך הכל זאג איך איבער וואס שטייט שוין פון פריערדיגע. פארקערט גאר, דער פארגלייבטער אנאלפאבעט האט אפגעמאכט אז רביה"ק איז גערעכט געווען און הרב קוק איז געווען א שגץ, איך זאג "איך ווייס נישט" קען זיין אז הרב קוק איז געווען א שגץ, קען זיין א רביה"ק איז געווען א שגץ. דאס בעסטע וואס איך קען טון איז נאכגיין די פאקטן, וואס לויט די פאקטן קוקט מיר אויס אז הרב קוק איז נישט געווען א שגץ.

אזוי? דאן לפי''ז אפשר ברענגסטו מקורות ווען די זאגסט עפעס נאך אויפגעקלערט?

ביי מיר איז אן אויפגעקלערטע איינער וואס איז פשוט אמתדיג מיט זיך און לאזט זיין הארץ און געפיל פרעגן 'קשיות