זונטאג יאנואר 17, 2016 5:07 pm#317778
דער חרדי אין אים איז מחלל שבת
אין די לעצטע יארן, נאכדעם וואס עס האט זיך פארמערט די פענאמען פון חרדים וועלכע לאזן איבער אידישקייט, האבן א סך אויפגעברענגט די פראגע פארוואס מ'זעט נישט אז חרדים זאלן ווערן מאדערנע ארטאדאקסן ליבערשט ווי אינגאנצן סעקולער. די פראגע איז דאך לכאורה זייער שטארק. די חרדים וועלכע טוישן זייער לעבנסשטייגער זענען אין אלגעמיין קרבנות פון דעם באגרעניצטן לעבן און עקסטרעמיזם וואס חרדיזם שטעלט פאר, און האבן דאך נישט געליטן פון אידישקייט און דער תורה זעלבסט. טא, פארוואס ווארפן זיי ארויס גאנץ אידישקייט ווען זיי קענען האלטן אידישקייט און בלויז פארלאזן חרדיזם?
א סך איז שוין געשריבן געווארן אויף דעם, הן אין ענגליש און הן אין אידיש, און דוכט זיך אז דא אויף קאווע שטיבל האט מען שוין אויך גערעדט וועגן דעם מער ווי איין מאל. יעצט וויל איך אריינזאגן דא א ווארט. פון מיין קוקווינקל דארף מען באטראכט וואס אידישקייט באדייט פאר א חרדי און וואס עס באדייט פאר א מאדערנעם איד. איינמאל מ'פארשטייט דעם יסוד פון אידישקייט לויט די צוויי גרופעס, וועט קלאר ווערן פארוואס עס איז כמעט אוממעגליך פאר א חרדישן איד צו ווערן א מאדערנעם איד. כדי צו פארשטיין די נושא דארף מען אויך מסדר זיין א צעמישעניש וואס הערשט ביי די צוויי טערמינען: "רעליגיע" און "וויסנשאפט".
מ'איז געוואוינט צו דעפינירן חרדישע אידישקייט ווי א זאך וואס איז אנגעוואנדן אין תמימות און אין אמונה פשוטה. אין דער צייט וואס דאס איז אמת, איז אבער פאראן נאך אן אספעקט פון דעם חרדישן בליק אויף אידישקייט וואס קלונגט מעגליך איראניש, אין ליכט פון וואס מיר האבן יעצט געזאגט: חרדים באטראכטן אידישקייט ווי א סייענס, א וויסנשאפט.
וויסנשאפט, "סייענס" בלע"ז, איז א דיסציפלין און א מהלך וואס זוכט צו טרעפן דעם אמת פון א זאך; מיט סייענס באשטימען מיר וואס איז אמת און וואס איז פאלש. "רעליגיע", ווידעראום, לויט ווי ס'איז אין אלגעמיין אנגענומען, איז א דבר שבלב וואס רעדט ווייניג אריין אין דעם דעם וויסנשאפטליכן דיסציפלין. (א מער-סאפיסטיקירטע ווערסיע פון דער דאזיגער צווישנשייד איז NOMA, פון דעם בארימטן וויסנשאפטלער סטיווען דזשעי גאולד.)
וואס איז דאס "וויסנשאפט"? וויסנשאפט איז א סיסטעם פון טרעפן דעם אמת פון א זאך; מיט סייענס באשטימען מיר וואס איז אמת און וואס איז פאלש. וויאזוי אפערירט סייענס? עס איז נאר דא איין וועג צו זיין מקושר און פארפליכטעט צום אמת: דאס זיין גרייט צו פארשן און שטודירן, און האבן פלאץ אין מוח צו טוישן די מיינונגען לויט ווי די באווייזן פירן. אין דער אמת'ער וועלט איז די דעפיניציע פון א זאך און די אפעראציע דערפון אנגעהאנגען הא בהא. סייענס איז דעפינירט ווי דעם געיעג נאכ'ן אמת, און די פארשריפטן פון סייענס זענען טאקע אהערגעשטעלט צו זיין פארפליכטעט צום אמת.
חרדים דעפינירן רעליגיע ווי א סייענס. "אידישקייט" זאגט אונז דעם אמת פון דער וועלט. זי דערציילט אונז וויאזוי די וועלט איז באשאפן געווארן, די רצונות פון גאט, די געפילן פון גאט, זיינע צילן, באפעלן – און אלעס מיט אן אבסאלוטן אמת. אבער אין דער זעלבער צייט קענען חרדים נישט אדאפטירן די פשוט'ע כללים פון דעם געיעג נאכ'ן אמת, און וועלן קיינמאל נישט לאזן דעם מוח נוצן זיינע מעכאניזמען צו דערגיין דעם אמת. דער פאקט בלייבט אבער אז דער בליק אויף אידישקייט ווי א סייענס, ווי א דיסציפלין וואס זאגט סטעיטמענטס וואס זענען נוגע די אבסאלוטע אמת'ן פון דער וועלט, בלייבט איינגעקריצט אין דעם וועזן פון דעם חרדי. און דערפאר, הגם עס קלונג אפשר סתירה'דיג, קענען מיר מאכן דעם סטעיטמענט: חרדים זעען אידישקייט בלינד (אמונה פשוטה) און וויסנשאפטליך (אבסאלוט).
די מאדערנע ארטאדאקסן זענען אין אלגעמיין געטריי צו די באגרעניצונגען פון רעליגיע, און פארשטייען אז רעליגיע קען נישט ארבעטן לויט די פארשריפטן פון סייענס. היות מ'קען נישט ברענגען קיין ראיות צו רעליגיע, רעליגיעזע באגריפן טראגן זיך נישט מיט היפאטעזעס, באווייזן, און עקספערימענטן, איז נישט מעגליך צו באטראכטן רעליגיע ווי א סייענס וואס זאגט אבסאלוטן איבער דער וועלט. לויט דעם בליק, איז רעליגיע א סיסטעם פון אינספיראציע וואס גיט דעם מענטש א געפיל פון אמת און ציל, איינגעהילט אין א טויזנט-יעריגער טראדיציע און באגלייט מיט מאראלישע לערעס וועלכע קענען אויפהייבן יעדן מענטש. בעת דער ליבעראלער איד (דאס הייסט, נישט-ארטאדאקסישער) קען דאס נעמען א שטאפל ווייטער און מחליט זיין אז מ'קען, אלזא, בייטן עלעמענטן פון דער רעליגיע אז זי זאל שטימען מיט דער היינטיגער תקופה, וועט דער מאדערנער ארטאדאקסישער איד זיך שטרענג האלטן צו די כללים פון דער רעליגיע. די ריינע וויסנשאפטליכע דעפיניציע פון אמת דארף נישט זיין די איינציגסטע סיבה פאר'ן זיך שטרענג האלטן צו א סיסטעם; א סיסטעם פון אינספיראציע און רעליגיעזער אמת קען זיין גענוג צו זיין אדוק דערין באהבה ורצון, אן זיך רירן קיין זיז כלשהוא.
דער חרדי, אלזא, ווען די אייגעלעך זיינע עפענען זיך, און עס אנטפלעקט זיך פאר אים א וועלט פון פאקטן וועלכע זענען סותר וואס מ'האט אים געלערנט, קוקט ער ווייטער אן אידישקייט ווי א דיסציפלין וואס באשטימט אמת און שקר. און אויב זיינע פרישע ידיעות ווארפן א שאטן אויף דעם אבסאלוטן אמת וואס ער האט געלערנט, איז דאך נישט געבליבן קיין שום סיבה זיך צו האלטן ביי אידישקייט. דער חרדי האט נישט די כלים (אדער כוחות) אין די הענט צו קענען יעצט פריש באטראכטן אידישקייט מיט א מאדערנעם בליק, און פארלאזן אידישקייט אינגאנצן איז יעצט דאס מערסטע שכל'דיג.
דאס איז בשום פנים ואופן נישט קיין קריטיק אויף דעם חרדי וועלכער האט אינגאנצן פארלאזט אידישקייט, און א תביעה אז ער האט געזאלט כאטש בלייבן מאדערן ארטאדאקסיש. אין טייל פעלער איז אזא איינער מער נישט ביכולת צו זען אידישקייט אין א פאזיטיוון ליכט, און אין טייל פעלער, אפילו אויב מ'קען איבערקומען די איינגעבוירענע דעפיניציע פון רעליגיע, בלייבט נאך אלץ די פראגע, פארוואס? פארוואס זאל איך מיך יעצט אריינצוואונגען אין מאדערנער ארטאדאקסיע ווען פאר מיין משפחה וועט עס זיין פונקט אזא טראגעדיע ווי מיין גיין עד הסוף?
דאס איז נאר א פרואוו צו כאראקטעריזירן דעם מהות פון חרדישער אידישקייט, און אנצייגן ווי חרדיזם זעלבסט - נישט נאר קולטוריעז, נאר טאקע אויך רעליגיעז - שפילט אמאל א דירעקטע ראלע אין אוועקפירן אידישע קינדער מאביהם שבשמים.
אין די ערשטע יארן אין אמעריקע האט דער באבובער רב, האדמו"ר ר' שלמה'לע ז"ל, אמאל צוגעשיקט צום עמוד א בעל-תפילה וועמען מ'האט צומאל געזען רויכערן אום שבת. נאכ'ן דאווענען האבן חסידים פארגעהאלטן דעם רבי'ן, היתכן מ'שיקט צו צום עמוד אזא איינעם? האט דער רבי געענטפערט: דער איד גלייבט דען נישט אין רבוש"ע? ער איז נעבעך דורך די שבעה מדורי גיהנום פון דעם קריג, און עס מאכט זיך אמאל א מינוט פון שוואכקייט וואס ער קען אזוינס טון. "נישט דער איד אין אים רויכערט אין שבת קודש," האט דער רבי אויסגעפירט. "דער נאצי אין אים איז מחלל שבת!"
לענינינו, ווען מיר זעען א אידיש קינד וואס לאזט זיך אפ פון חרדיזם, און אנשטאט אננעמען א מאדערנעם אידישקייט וואס קען ארבעטן מיט זיין נפש ווערט ער א גענצליכער פורק עול, דארפן מיר פארשטיין אז דער איד אין אים איז ווייטער א איד – א איד מיט א קשר צו אונזער הייליגער אמונה און מסורה. איי זיין חילול שבת, זיין כפירה, זיין פריקת עול? אה, דאס איז דער חרדי אין אים.
א סך איז שוין געשריבן געווארן אויף דעם, הן אין ענגליש און הן אין אידיש, און דוכט זיך אז דא אויף קאווע שטיבל האט מען שוין אויך גערעדט וועגן דעם מער ווי איין מאל. יעצט וויל איך אריינזאגן דא א ווארט. פון מיין קוקווינקל דארף מען באטראכט וואס אידישקייט באדייט פאר א חרדי און וואס עס באדייט פאר א מאדערנעם איד. איינמאל מ'פארשטייט דעם יסוד פון אידישקייט לויט די צוויי גרופעס, וועט קלאר ווערן פארוואס עס איז כמעט אוממעגליך פאר א חרדישן איד צו ווערן א מאדערנעם איד. כדי צו פארשטיין די נושא דארף מען אויך מסדר זיין א צעמישעניש וואס הערשט ביי די צוויי טערמינען: "רעליגיע" און "וויסנשאפט".
מ'איז געוואוינט צו דעפינירן חרדישע אידישקייט ווי א זאך וואס איז אנגעוואנדן אין תמימות און אין אמונה פשוטה. אין דער צייט וואס דאס איז אמת, איז אבער פאראן נאך אן אספעקט פון דעם חרדישן בליק אויף אידישקייט וואס קלונגט מעגליך איראניש, אין ליכט פון וואס מיר האבן יעצט געזאגט: חרדים באטראכטן אידישקייט ווי א סייענס, א וויסנשאפט.
וויסנשאפט, "סייענס" בלע"ז, איז א דיסציפלין און א מהלך וואס זוכט צו טרעפן דעם אמת פון א זאך; מיט סייענס באשטימען מיר וואס איז אמת און וואס איז פאלש. "רעליגיע", ווידעראום, לויט ווי ס'איז אין אלגעמיין אנגענומען, איז א דבר שבלב וואס רעדט ווייניג אריין אין דעם דעם וויסנשאפטליכן דיסציפלין. (א מער-סאפיסטיקירטע ווערסיע פון דער דאזיגער צווישנשייד איז NOMA, פון דעם בארימטן וויסנשאפטלער סטיווען דזשעי גאולד.)
וואס איז דאס "וויסנשאפט"? וויסנשאפט איז א סיסטעם פון טרעפן דעם אמת פון א זאך; מיט סייענס באשטימען מיר וואס איז אמת און וואס איז פאלש. וויאזוי אפערירט סייענס? עס איז נאר דא איין וועג צו זיין מקושר און פארפליכטעט צום אמת: דאס זיין גרייט צו פארשן און שטודירן, און האבן פלאץ אין מוח צו טוישן די מיינונגען לויט ווי די באווייזן פירן. אין דער אמת'ער וועלט איז די דעפיניציע פון א זאך און די אפעראציע דערפון אנגעהאנגען הא בהא. סייענס איז דעפינירט ווי דעם געיעג נאכ'ן אמת, און די פארשריפטן פון סייענס זענען טאקע אהערגעשטעלט צו זיין פארפליכטעט צום אמת.
חרדים דעפינירן רעליגיע ווי א סייענס. "אידישקייט" זאגט אונז דעם אמת פון דער וועלט. זי דערציילט אונז וויאזוי די וועלט איז באשאפן געווארן, די רצונות פון גאט, די געפילן פון גאט, זיינע צילן, באפעלן – און אלעס מיט אן אבסאלוטן אמת. אבער אין דער זעלבער צייט קענען חרדים נישט אדאפטירן די פשוט'ע כללים פון דעם געיעג נאכ'ן אמת, און וועלן קיינמאל נישט לאזן דעם מוח נוצן זיינע מעכאניזמען צו דערגיין דעם אמת. דער פאקט בלייבט אבער אז דער בליק אויף אידישקייט ווי א סייענס, ווי א דיסציפלין וואס זאגט סטעיטמענטס וואס זענען נוגע די אבסאלוטע אמת'ן פון דער וועלט, בלייבט איינגעקריצט אין דעם וועזן פון דעם חרדי. און דערפאר, הגם עס קלונג אפשר סתירה'דיג, קענען מיר מאכן דעם סטעיטמענט: חרדים זעען אידישקייט בלינד (אמונה פשוטה) און וויסנשאפטליך (אבסאלוט).
די מאדערנע ארטאדאקסן זענען אין אלגעמיין געטריי צו די באגרעניצונגען פון רעליגיע, און פארשטייען אז רעליגיע קען נישט ארבעטן לויט די פארשריפטן פון סייענס. היות מ'קען נישט ברענגען קיין ראיות צו רעליגיע, רעליגיעזע באגריפן טראגן זיך נישט מיט היפאטעזעס, באווייזן, און עקספערימענטן, איז נישט מעגליך צו באטראכטן רעליגיע ווי א סייענס וואס זאגט אבסאלוטן איבער דער וועלט. לויט דעם בליק, איז רעליגיע א סיסטעם פון אינספיראציע וואס גיט דעם מענטש א געפיל פון אמת און ציל, איינגעהילט אין א טויזנט-יעריגער טראדיציע און באגלייט מיט מאראלישע לערעס וועלכע קענען אויפהייבן יעדן מענטש. בעת דער ליבעראלער איד (דאס הייסט, נישט-ארטאדאקסישער) קען דאס נעמען א שטאפל ווייטער און מחליט זיין אז מ'קען, אלזא, בייטן עלעמענטן פון דער רעליגיע אז זי זאל שטימען מיט דער היינטיגער תקופה, וועט דער מאדערנער ארטאדאקסישער איד זיך שטרענג האלטן צו די כללים פון דער רעליגיע. די ריינע וויסנשאפטליכע דעפיניציע פון אמת דארף נישט זיין די איינציגסטע סיבה פאר'ן זיך שטרענג האלטן צו א סיסטעם; א סיסטעם פון אינספיראציע און רעליגיעזער אמת קען זיין גענוג צו זיין אדוק דערין באהבה ורצון, אן זיך רירן קיין זיז כלשהוא.
דער חרדי, אלזא, ווען די אייגעלעך זיינע עפענען זיך, און עס אנטפלעקט זיך פאר אים א וועלט פון פאקטן וועלכע זענען סותר וואס מ'האט אים געלערנט, קוקט ער ווייטער אן אידישקייט ווי א דיסציפלין וואס באשטימט אמת און שקר. און אויב זיינע פרישע ידיעות ווארפן א שאטן אויף דעם אבסאלוטן אמת וואס ער האט געלערנט, איז דאך נישט געבליבן קיין שום סיבה זיך צו האלטן ביי אידישקייט. דער חרדי האט נישט די כלים (אדער כוחות) אין די הענט צו קענען יעצט פריש באטראכטן אידישקייט מיט א מאדערנעם בליק, און פארלאזן אידישקייט אינגאנצן איז יעצט דאס מערסטע שכל'דיג.
דאס איז בשום פנים ואופן נישט קיין קריטיק אויף דעם חרדי וועלכער האט אינגאנצן פארלאזט אידישקייט, און א תביעה אז ער האט געזאלט כאטש בלייבן מאדערן ארטאדאקסיש. אין טייל פעלער איז אזא איינער מער נישט ביכולת צו זען אידישקייט אין א פאזיטיוון ליכט, און אין טייל פעלער, אפילו אויב מ'קען איבערקומען די איינגעבוירענע דעפיניציע פון רעליגיע, בלייבט נאך אלץ די פראגע, פארוואס? פארוואס זאל איך מיך יעצט אריינצוואונגען אין מאדערנער ארטאדאקסיע ווען פאר מיין משפחה וועט עס זיין פונקט אזא טראגעדיע ווי מיין גיין עד הסוף?
דאס איז נאר א פרואוו צו כאראקטעריזירן דעם מהות פון חרדישער אידישקייט, און אנצייגן ווי חרדיזם זעלבסט - נישט נאר קולטוריעז, נאר טאקע אויך רעליגיעז - שפילט אמאל א דירעקטע ראלע אין אוועקפירן אידישע קינדער מאביהם שבשמים.
*
אין די ערשטע יארן אין אמעריקע האט דער באבובער רב, האדמו"ר ר' שלמה'לע ז"ל, אמאל צוגעשיקט צום עמוד א בעל-תפילה וועמען מ'האט צומאל געזען רויכערן אום שבת. נאכ'ן דאווענען האבן חסידים פארגעהאלטן דעם רבי'ן, היתכן מ'שיקט צו צום עמוד אזא איינעם? האט דער רבי געענטפערט: דער איד גלייבט דען נישט אין רבוש"ע? ער איז נעבעך דורך די שבעה מדורי גיהנום פון דעם קריג, און עס מאכט זיך אמאל א מינוט פון שוואכקייט וואס ער קען אזוינס טון. "נישט דער איד אין אים רויכערט אין שבת קודש," האט דער רבי אויסגעפירט. "דער נאצי אין אים איז מחלל שבת!"
לענינינו, ווען מיר זעען א אידיש קינד וואס לאזט זיך אפ פון חרדיזם, און אנשטאט אננעמען א מאדערנעם אידישקייט וואס קען ארבעטן מיט זיין נפש ווערט ער א גענצליכער פורק עול, דארפן מיר פארשטיין אז דער איד אין אים איז ווייטער א איד – א איד מיט א קשר צו אונזער הייליגער אמונה און מסורה. איי זיין חילול שבת, זיין כפירה, זיין פריקת עול? אה, דאס איז דער חרדי אין אים.
