פרומיזם - די נייע אידישע דענאמינאציע

אין מיין פריערדיגן מאמר האב איך אנאליזירט וויאזוי רבי'ס און רבנים קוקן אן דעם אידעאלן אידישן כלל, און וויאזוי זייערע ווערטער ברענגען צו דער לאגישער מסקנא אז א אידישע געזעלשאפט מוז זיין געבויט אויף אן אופן אז יעדע פרישע פרומקייט זאל צוביסלעך ווערן א חיוב אויף יעדן מעמבער פון דעם כלל. און היות מענטשן און געזעלשאפטן טוישן זיך, און היות די טוישונגען מוזן זיין נאר אויף רעכטס, מוז דער אידעאלער געזעלשאפט כסדר אויפקומען מיט פרישע עקסטרעמערע ערפינדונגען וועלכע מוזן ווידער ווערן א נחלת הכלל אין לויף פון די יארן.

כ'האב דארטן בקיצור דערמאנט "פרומיזם" ווי די נייע רעליגיע וואס ברענגט די אלע איבלען, און כ'וויל עס דא מער אויסשמועסן.

די דריי הויפט דענאמינאציעס אין אידישקייט האבן אנדערע השקפות וועלכע ווערן באשטימט דורך קוקן אויף דריי פאקטארן: גאט, תורה און מענטש – מיט אנדערע וויכטיגקייט שטאפלען.

ביי די רעפארמער איז דער סדר פון וויכטיגקייט אזוי: מענטש, גאט, תורה. דער מענטשליכער פארשטאנד איז אלעס וואס מיר קענען משיג זיין, און נאר מיט מענטשליכע השגות קענען מיר פארשטיין גאט. צו דעם קענען מיר שעפן אינספיראציע פון די חלקים פון דער תורה וועלכע לייגן זיך אונז אויף דעם שכל.

ביי די קאנסערוואטיוון איז דער סדר אזוי: גאט, מענטש, תורה. קאנסערוואטיוון גלייבן אין א צוזאמענארבעט צווישן מענטש און גאט: גאט וויל אז מיר זאלן היטן די תורה, אבער ער האט אונז געגעבן א תורה וואס קומט באגלייט מיט כלים איר צוצופאסן צו יעדן דור. קענען דעריבער די מענטשן צופאסן די תורה צו א הלכה'דיגן סיסטעם וואס פאסט פאר דעם היינטיגן דור.

ביי די ארטאדאקסן איז דער סדר אזוי: גאט, תורה, מענטש. דער מענטש האט נישט וואס אריינצורעדן אין גאט'ס פלענער – מיר קענען אים נישט משיג זיין, און אוודאי קענען מיר גארנישט טוישן. גאט האט אונז געגעבן די תורה וואס זאגט אונז וויאזוי זיך צו פירן, און וואס דער מענטש פארשטייט מיט זיין שכל קומט נישט אריין ביים באשטימען דעם רצון ה'.

אט דא קומט אריין די נייע דענאמינאציע אשר בשם "פרומיזם" יכונה.

ביי די פרומיסטן איז דער סדר פון וויכטיגקייט אזוי: תורה, מענטש, גאט. דאס אפהיטן די תורה, די פרומקייט, איז דער העכסטער אידעאל – דאס דארפן מיר דינען. צו דעם נוצן מען דעם מענטשליכן לאגיק צו לערנען הלכה, קוועטשן תורה, און כסדר אויפקומען מיט פרישע חידושים אין דער עבודת הפרומקייט. עס איז בכלל נישט דא קיין רעדע איבער דעם רצון ה', די חובת האדם בעולמו, די נשמה און רוחניות פון אידישקייט, די העכערקייט און איידלקייט וואס גאט האט איינגעפלאנצט אין אידישקייט. ביי די ארטאדאקסן איז די תורה א כלי צו דינען גאט; ביי די פרומיסטן איז גאט א כלי צו דינען די תורה – אדער זייער ווערסיע פון עקסטרעמער תורה.

ביי די פרומסיטן איז תורה און פרומקייט א ריזיגע געטשקע צו וואס מיר דארפן זיך ביקן. דארטן וואו די ארטאדאקסן זעען תורה ווי א מאניפעסטאציע פון גאט'ס רצון, זעען זיי א חומה בצורה צו וואס מ'דארף זיך ווארפן און שרייען קדוש קדוש קדוש. ווען עס איז א רעדע פון "מה ה' דורש מעמך" קוקן ארטאדאקסן אויף דער נשמה פון אידישקייט, אויף דעם רצון ה' זיך צו הייבן מיט ליבשאפט און איידלקייט דורך דער תורה. פרומיסטן זעען דעם "ה'" ווי די תורה אליין. אויב מ'דארף עפעס פארבעסערן איז נישט דא קיין גאט וועמען מיר ווילן פארשטיין, נאר עס איז דא א [פארקרימטע ווערסיע פון] תורה וואס זאגט אונז וויפיל מ'דארף אונטערדרוקן און באגרעניצן, וויפיל פרימער מ'קען ווערן, און וויפיל מער מ'קען פאדערן און טעראריזירן.

אסאך ארטאדאקסישע רבנים האבן געהאלטן אז ערליכע אידן טארן נישט שטיין אין דיאלאג מיט אידן פון אנדערע דענאמינאציעס. איך וועל נישט זאגן קיין פסק, אבער די וואס ווילן מחמיר זיין ווי אט די רבנים (ווי הג"ר משה פיינשטיין ז"ל און הגרי"ד סאלאווייטשיק ז"ל) דארפן נזהר זיין נישט אריינצוגיין אין א דיאלאג מיט פרומיסטן.

איך פרוביר צו הערן א צווייטע צד, אז טאמער וואלט געווען אפיציעל אז יעדער טוט וואס אים שמעקט וואלט נישט גענומען לאנג און מיר וואלטן געהאט ביי האר ביי א גרויסע ציבור ואטו כי רוחלא ניחשב וניזל.
געדאנק איז, אז טאמער איך קען טוהן ווי מיר שמעקט קען מיין קינד טוהן ווי אים שמעקט ואין לדבר סוף.

קל וחומר האט געשריבן:געדאנק איז, אז טאמער איך קען טוהן ווי מיר שמעקט קען מיין קינד טוהן ווי אים שמעקט ואין לדבר סוף.

די פראבלעם איז, אז דיין קינד קען טוהן ווי אים שמעקט, אפגעזעהן צו דו קענסט טוהן ווי אים שמעקט אדער נישט.

טעאראטיש קען ער, אבער נאר נאכן דורכברעכן שווערע טויערן (לאו דווקא פון מיר, פונעם אלגעמיינע געזעלשאפט).

אן אינטערעסאנטער געדאנק. צעלייגט אויף א הערליכן אופן מיט א גוטן פעדער.

מיר דאכט זיך נאר אז די דענאמינאציע וואס דו שילדערסט איז נישט אזוי ניי. ס'איז אן אלטע פראבלעם אז די רעליגיעזע ריטועלן פארמעסטן זיך מיט רעליגיע גופא - אדער ווי דו שרייבסט: די תורה אליין ווערט פארוואנדלט אין געצנדינעריי. ווען ירמיה הנביא האט גערעדט קעגן די קרבנות האט ער געצילט קעגן דעם וואס דער "היכל ה'" ווערט פארגעטערט, בשעת גאט פאלט ארויס.

ס'גייט צוריק צו דער פסיכאלאגיע פון מענטשן. א מענטש וואס איז רעליגיעז אין כאראקטער קען האבן א סתירה'דיגן צוגאנג צו ריטועלן: ס'קען אים שטערן, אדער קען עס אים העלפן צו זיין ציל. אבער ביי א מענטש וואס איז נישט רעליגיעז אין כאראקטער, איז די פארמולע פארקערט: דאס רעליגיעזע געפיל איז א שטער צו די ריטועלן. די תוצאה דערפון וועט זיין אז די ריטועליסטן וועלן קעמפן קעגן יעדן רמז פון דירעקטער רעליגיעזיטעט. פארשטייט זיך אז מענטשן זענען נישט שווארץ און ווייס, די מערהייט מענטשן האבן מסתמא א געמיש פון ביידע.

דער קיום פון רעליגיע פאדערט באמת א געמיש פון ביידע, נאר די פראגע איז וואו דער דגש איז פלאצירט - אזוי ווי דו האסט געשריבן: איז די ריטועל/פרומקייט אין צענטער אדער גאט?

ATUB @העניך ATUB , הערליך ארויסגעברענגט, Genius. איך וויל צולייגן נאך א דענאמינאציע וואס שטייט העכער אלע אנדערע דענאמינאציעס בבחינת דומם, צומח, חי מדבר ישראל.. און דאס איז חסידישע פרומיזם. ביי זיי גייט די pattern אזוי: רבי, גאט, תורה, מענטש. דער רבי איז דער העכסטע אידעאל. ביי די חסידים פון די 21 century איז רבי א פרומקייט א ריזיגע געטשקע צו וואס מיר דארפן זיך ביקן.

חסידים זעען דעם "רבי" ווי גאט אליין. אויב מ'דארף עפעס פארבעסערן איז נישט דא קיין גאט וועמען מיר ווילן פארשטיין, נאר עס איז דא א [פארקרימטע ווערסיע פון] רבי וואס זאגט אונז וויפיל מ'דארף אונטערדרוקן און באגרעניצן, וויפיל פרימער מ'קען ווערן, און וויפיל מער מ'קען פאדערן און טעראריזירן. דער רבי האט געזאגט, דער רבי וויל, דער רבי הייסט, דער רבי לאזט נישט, דער רבי קען נישט, דער רבי אסר'ט.

מען דארף זיין שטיל ביים ליינען ווייל דער רבי לאזט נישט רעדן. נישטא קיין הלכה, עס איז דא א רבי. מען דארף זען צו טאן א נחת רוח פארן רבי'ן אין הימל, דער רבי קוקט אראפ - כבבת שמרם, זע בייגעלייגטען בילד. נישטא קיין גאט אדער תורה, עס איז דא א רבי וועמען מען דארף פאלגן. מען דארף גיין צום רבי'נס ציון צו בעטן דעם רבי'ן א ישועה. יעדער פראבלעם לויפט מען צום רבי'ן אז ער זאל פועל'ן א ישועה. דאס העכסטע אידעאל איז רבי, נאכדעם קומט גאט - צדיק גוזר הקב"ה מקיים. נאכדעם קען מען זען אויב די תורה זאגט אנדערש פארן רבי'ן, נאכדעם קומט מענטש, מען לאזט דעם מענטש טראכטן..

פרייוויליג: די נפקמ"נ איז אז ביי טייל דענאמינאציעס (אזוי-גערופענע חסיד'ישע דינאסטיעס) ציהט זיך עס שוין פון 6 אדער 7 דורות (אזוי פארקויפן זיי דאס געשעפט) און ביי אנדערע, איז עס נאר אנהייב די 3'טע דור. ס'האטציך בעצם אנגעהויבן (די פארגעטערונג פונ'ם רבי'ן) ווען מ'האט איינגעזעהן אז די רעקעט גייט אויפהערן צו ארבעטן ווייל די רבי זז"ג פונקציאנירט שוין ליידער מער נישט. במלוא מובן המילה. האטציך אנגעהויבן די פארגעטערונג דורך געשולטע פראפאגאנדיסטן. ווייל ביז דאן איז בכלל נישט געווען קיין פארגעטערונג. די רבי אליינס האט עס פעמים אין ספור געזאגט. במתק לשונו...."אז אנדערע רבי'ס אויב זיי וועללן מחלל שבת זיין אדער עסן נבילות וטריפות וועללן זייערע חסידים דאס בארעכטיגן און פארענטפער'ן בק"ן טעמים. אבער זיינע חסידים וועללן איהם אנשרייען אז ער איז א שייגעץ...!

דאס גיבט א נייעם פשט אין (איכ״ר פתיחתא ב), ר' הונא ור' ירמיה בשם ר' חייא בר אבא אמרי כתיב (ירמיה טז יא) ואותי עזבו ואת תורתי לא שמרו הלואי אותי עזבו ותורתי שמרו מתוך שהיו מתעסקין בה המאור שבה היה מחזירן למוטב ע״כ.

די פסוק זאגט ערשט אותי עזבו, ערשט קומט ג-ט, און דערנאך ותורתי לא שמרו. די מדרש לייגט צו אז אויב מ׳לאזט שוין איבער ג-ט זאל מען כאטש איבערבלייבן מיט די תורה (אלס ערשט אין די היארארכיע) ווייל דאס וועט זיי צוריקברענגען צו ווי אזוי ס׳דארף צו זיין [למוטב] - מיט ג-ט אלס ערשט אין די היארארכיע. איך פארשטיי אז מ׳קען סתם אזוי זאגן אז די קאנטעקסט דארט איז מער אויף לימוד התורה ע״ש.

ואפשר קען מען מיט דעם אויך זאגן אז ביים חורבן ווערט אויך געברענגט דעם טעם אלס (נדרים פא. ב״מ פה:) על שלא ברכו בתורה תחילה ע״ש. ולענינינו אז מ׳האט נישט געמאכט א ברכה להקב״ה פאַר דעם, צו ווייזן אז ער קומט פאַר די תורה אין די היארארכיע. (און אז מ׳לייגט צו אז דער רבי קומט גאר פאר דאס אלעמען קען מען נאך זאגן אז ביים חורבן טרעפט מען אויך אז דאס איז געקומען וועגן שלעכטע מנהיגים/דיינים (עיין בשבת קלט. ובעוד מקומות). דאס גייט בחדא מחתא מיט דעם נישט ריכטיגן סדר אין די היארארכיע וככל הנ״ל.)

‏די דריי גדרים אינ׳ם סדר/היארארכיע איז אביסל ענליך צו די דריי סארט (עקזיסטענשאל) אינטערעקשאנס וואס דר. ראזענצווייג שטעלט אויס, הגם ער שטעלט זיי נישט דוקא אויס אין א סדר.

א דאנק, מי אני.
למעשה מיין איך אז ארטאדאקסיע איז אנדערש: תורה, גאט, מענטש.

דיין עצם טעזע בלייבט אבער לכאורה מער ווייניגער די זעלבע, ווייל די חילוק בלייבט אין וואו זיי טוהן שטעלן דעם מענטש. דהיינו, ווייל דיין נייע פארמולאציע פון ארטאדאקסי׳ס היארארכיע קען גיין צוזאמען מיט הרב דר. סאלאווייטשיק זצ״ל׳ס טעזע בנוגע קיום הלכה [תורה]. ער זאגט אז די סאביעקטיווע עקספיריענס פון הלכה׳דיגע קאנצעפטן [תורה] טוהט פארעמען דעם אביעקטיווען ריאליטעט פונ׳ם מענטש; ער קומט דערנאך אן צו זיין עקזיסטענץ [מענטש].

דאס קען מען טענה׳ן איז ווען קיום הלכה ברענגט דערנאך צו צו געטליכקייט, דהיינו ג-ט וואס איז גראד דערנאך אינ׳ם היארארכיע. דעמאלטס איז די סאביעקטיווקייט, וממילא אויף צוריקצווועגס זיין אביעקטיווע רעאליטעט, א טראנסענדענט מציאות (און צוזאמענהאנג מיט דאס פאקטיסיטי פון זיין עקזיסטענץ) וממילא ריכטיג עקזיסטענשאל.

דעריבער, משא״כ ביי די ״פרומיסטן״ וואס ביי זיי איז דאס (ליידער) נישט די מטרה פון קיום הלכה [תורה] בכלל (וככל הנ״ל), דהיינו עס איז ל״ד א מטרה אויף אנצוקומען צו געטליכקייט [ג-ט] וכדי אויסצופארעמען זיין עקזיסטענץ [מענטש], איז דער מענטש נאך תורה און פאר ג-ט. עס איז (איראניש) נישט די ריכטיגע עקזיסטענץ וואס די מטרת התורה וויל.

‏ובנוגע עקזיסטענשעליזם ביי די ״פרומיסטן״ בכלל קען מען אפשר זאגן אז זייער ״עקזיסטענץ״ (פון אן עקזיסטענשעליסט פערספעקטיוו) איז נישט אזוי מחוזק. ווייל ווי דער עקזיסטענשאל פילאזאף זשאן-פּאול סארטרע האט געזאגט איז א חלק פון דאס משמעות פון ״עקזיסטענץ״ וואס א מענטש שפירט דורך דעם אז ער איז א חלק פון די סאביעקטיווע עקספיריענס פון אנדערע; ער אליין טוהט דאס אנערקענען און קוקט זיך אליינס אן דורך יענעם׳ס אויגן.

מ׳קען זאגן אז דאס איז שוואכער ווען מען איז ממש בדומה צום אלגעמיינעם ״אנדערן״ וואס האט דיר אלס זיין סאביעקטיווען עקספיריענס. דהיינו, אויב די גאנצע געפירעכץ איז אלס קאנפארמיטי און א סארט הייוו מענטאליטי, קומט אויס לכאורה אז דער אינדיווידואל איז א קלענערע סאביעקטיווע עקספיריענס פונ׳ם אנדערן; עס איז נישט קיין גרויסע חילוק ווען ער קוקט זיך אן פון זיך אליין צו ווען ער קוקט זיך אן דורך א צווייטן׳ס אויגן. (וידועים דברי הקאצקער בענין איך און דו.)

ווי אויך טענה׳ן די עקזיסטענשאל פילאזאפן אז עס מוז זיין אן ״אייגענטליכקייט/עכטקייט״ צו די מאראלישע פליכטן וכו׳ וואס א מענטש טוהט [דהיינו מעצמו/מהכרתו], ווי איידער דאס ״פשוט ווייל אזוי דארף מען טוהן״, וואס דאס קען מען טענה׳ן איז (ליידער) אויך נפוץ ביי די ״פרומיסטן״. ועיין כאן.

מי אני האט געשריבן:ובנוגע עקזיסטענשעליזם ביי די ״פרומיסטן״ בכלל קען מען אפשר זאגן אז זייער ״עקזיסטענץ״ (פון אן עקזיסטענשעליסט פערספעקטיוו) איז נישט אזוי מחוזק. ווייל ווי דער עקזיסטענשאל פילאזאף זשאן-פּאול סארטרע האט געזאגט איז א חלק פון דאס משמעות פון ״עקזיסטענץ״ וואס א מענטש שפירט דורך דעם אז ער איז א חלק פון די סאביעקטיווע עקספיריענס פון אנדערע; ער אליין טוהט דאס אנערקענען און קוקט זיך אליינס אן דורך יענעם׳ס אויגן.

מ׳קען זאגן אז דאס איז שוואכער ווען מען איז ממש בדומה צום אלגעמיינעם ״אנדערן״ וואס האט דיר אלס זיין סאביעקטיווען עקספיריענס. דהיינו, אויב די גאנצע געפירעכץ איז אלס קאנפארמיטי און א סארט הייוו מענטאליטי, קומט אויס לכאורה אז דער אינדיווידואל איז א קלענערע סאביעקטיווע עקספיריענס פונ׳ם אנדערן; עס איז נישט קיין גרויסע חילוק ווען ער קוקט זיך אן פון זיך אליין צו ווען ער קוקט זיך אן דורך א צווייטן׳ס אויגן. (וידועים דברי הקאצקער בענין איך און דו.)

ומאידך גיסא האט דר. מארטין היידעגער געזאגט אז דאס עקזיסטענץ פונ׳ם יחיד וועט אלס זיין מקושר אין זיין סאציאלן חבורה. מיינענדיג, א מענטש׳נס עקזיסטענץ איז זיין געשעהן וממילא איז זיין עקזיסטענשאל איך אלס מקושר צום עקזיסטענשאל אונז. דאס איז ווייל די עקזיסטענץ פונ׳ם יחיד איז תלוי אין די טעמפּארישע היסטאריע פון זיין עבר, וואס ער האט שוין געטוהן און דארף נישט אויפטוהן, זיין עתיד, וואס ער פיהלט ער דארף אויפטוהן, וואס די צוויי צוזאמען אנטשיידן זיין עקזיסטענשאל הוה, דאס וואס פעהלט אויס לאור דאס וואס ער דארף יעצט אויפטוהן. יעצט, די עקזיסטענשאל הוה, די געשעהניש, וועט אלס זיין מושרש בתוך די דור אין וואס דער יחיד געפינט זיך. דאס וועט גיין צוזאמען מיט די געמיינזאמע היסטאריע פונ׳ם עבר וואס די אונז פונ׳ם דור, די סאציאלע חבורה אין וואס דער איך געפינט זיך, האט אינאיינעם.

העניך האט געשריבן:א דאנק, מי אני.
למעשה מיין איך אז ארטאדאקסיע איז אנדערש: תורה, גאט, מענטש.

העי מעיק אפ יאר מיינד.

שלש אבנים בונות וכו'.

נאר צו באמערקען, אז אריגינאל חסידות האט נישט מקפיד געוועהן אויף קיין דקדוקים און חומרות בכלל, דאס האט זיך געטוישט אין דער פערטער צו פיפטער דור, נאך דער חוזה, ווען חסידות איז געווארען מער סטרימליינד. אין חב"ד איז נאך היינט אזוי.

אישתישבי האט געשריבן:שלש אבנים בונות וכו'.

אז דו דערמאנסט די פּערמיוטעישאן [וואס ארבעט דורך א פעקטאריעל] (פונ׳ם ספר יצירה) פון שתי אבנים בונות שתי בתים שלש אבנים בונות ששה בתים ארבע בונות עשרים וארבע בתים וכו׳, הא׳מיר דא געשריבן אז א פעקטאריעל קען ווייזן/מרמז זיין צו פונדאמענטאליזם/פרומיזם...

ועוד, דאס צוצייכענען דעם לשון ״בונים״, וואס מיט דעם ווערן אנגערופן ת״ח הלומדים ״תורה״ (ברכות סד. ועוד), איז אויך אין פלאץ. דהיינו, לגבי וואו מ׳טאקע שטעלט ״תורה״ אין די היארארכיע... ועיין בדרשות רבינו יוסף נחמיה לשבועות ששמו ״אבן״ של היצה״ר (סוכה נב.), שהוא שמו מספר ו, הוא כנגד יום ו בסיון שאז לכ״ע היה מיועד להיות מתן ״תורה״ (שבת פז.) ע״ש.

ובכלל, דאס צוריקציען און איינזעהן עפעס פון אן אנדערן פּערספּעקטיוו וכדומה, וואס ATUB @העניך ATUB האט געטוהן, איז טאקע דער היפוך פון פונדאמענטעליזם/פרומיזם...