איש את רעהו האט געשריבן:וועמענ'ס דרך איז דעס?
חז"ל במס' ב"ב
היכי דמי אי דאיכא דרכא אחריתא רשע הוא
קען זיין ביסט חלילה או"ף ד"ע..
אין חז"ל שטייט יא אז ס'א פראבלעים פין צופיל אפענקייט מעגליכקייטן
חז"ל האבן נישט געבלעימט ווער עס האט מחנך געווען דער וואס גייט אויף אפענע מעגליכקייטען צו באגעגענען רע
נאר מען האט געבלעימט דעם הולך בדרך עקש און אים אנגעריפן מיטן פאסיגן טיטל רי"ש שי"ן עי"ן.
לאמיר גיין שטאטעלעך, האסט שוין אוודאי געהערט דעם אויסדרוק אז "היינטיגע צייטן דארף מען" זיך פירן אזוי, אדער "היינט פעלט אויס" אזי. דו ווייסט גאנץ גוט אז אין אלע דורות זענען געווען אנדערע דרכים פאר אידישקייט. סאטמאר'ס פעיוואריט ביישפיל איז א מיידל סקול, וואס אמאל איז עס געווען אן עבירה, און היינט האט דער סאטמארער רבי איינגעזען אז עס איז א מצוה.
א מיידל סקול איז א פיצעלע פרט. עס זענען דא טויזנטער פרטים אין אונזער אידישקייט וואס זענען א פונקציע פון דעם יעצטיגן דור און דעם יעצטיגן פלאץ, און אין אנדערע תקופות און אין אנדערע פלעצער האט מען זיך געפירט אינגאנצן אנדערש.
דאס איז אלעס פיין און וואויל ווען דער "דרך" פאסט טאקע פאר דער תקופה און פלאץ. אבער נישט נאר ווען עס געשעט א וועלט-מלחמה מעג מען איינזען אז צייטן האבן זיך געטוישט, נאר אויך ווען אין א צירקע פון זיבעציג יאר טוישט זיך די וועלט דראסטיש ארום אונז, דארפן בעלי שכל איינזען אז צייטן האבן זיך געטוישט, און וואס האט געארבעט אמאל ארבעט נישט היינט.
עקסטרעמע פארמאכטקייט (פיל מער ווי אין אנדערע תקופות אין ערטער) איז מעגליך געווען א טובה פאר אידישקייט אין תשכ"ה'ס ניו-יארק. עס האט דעמאלט געקענט ארבעטן ווייל די הנחה אז מ'קען בויען א הערמעטישע חומה ארום אונזערע קינדער איז געווען מער-ווייניגער אמת. היינט איז עס גאר ווייט פון אמת, און אז די הנחה אויף וואס אונזער דרך איז געבויט געווארן עקזיסטירט שוין נישט, דארף מען זיך כאפן ביים קאפ אז מ'דארף טוישן.
דאס איז אן אלטע מחלה וואס מענטשן האבן אז מ'באמערקט נאר איינמאליגע דראסטישע שינויים און נישט ביסלעכווייזע שינויים. אז קרויס שטריימלעך זאל ווען אויפקומען מיט א היינטיגער שטריימל אין תשמ"ב, וואלטן געווען מלחמות קעגן אים היתכן ער איז גענצליך משנה דעם הייליגן שטריימל. אבער היות די שינויים זענען געשען דורכאויס צענדליגער יארן איז עס נישט קיין עסק. אין דעם פאל איז עס נישט קיין פראבלעם, אבער אין פאל פון אונזער "דרך", איז עס א קאטאסטראפע.
סאטמארער רבי האט באלד נאכ'ן קריג איינגעזען אז עס איז פאראן א דראסטישע שינוי אין דעם חרדישן מצב פון וואס עס איז געווען דער מצב פאר'ן קריג אין אייראפע. דאס האט אים געברענגט צו טוישן דעם דרך, צו א מהלך וואס פאסט פאר דעם נייעם מצב. דער חרדישער מצב פון היינט איז מסתמא פונקט אזוי - אדער נאך מער - דראסטיש אנדערש פון דעם חרדישן מצב אין תש"י, ווי עס איז געווען אנדערש אין תש"י לגבי תרצ"ט.
אלזא, בלינדע מענטשן וועמענ'ס מוחות ארבעטן נאר אין שטויס-רעאקציע ווען דראסטישע זאכן געשעען, ווייסן בכלל נישט וואס געשעט דא ארום זיי. זיי כאפן דעם אינטערנעט ווי דעם שונא, און מיינען נעבעך אז מ'גייט עס עוקר זיין. קלוגע מענטשן, ווידעראום, האבן א ברייטערן בליק, קוקן אויף היסטאריע פון די לעצטע צענדליגער יארן, און זעען אז דער פראבלעם שטעקט אין אונזער חינוך, און נישט אזוי ווייט אין דעם סמארטפאון.
נישט אז כ'האלט אז איש את רעהו קען ווערן איבערצייגט פון מיינע ווערטער, נאר אפשר וועלן אנדערע פארשטיין וואס איך זאג דא.