קאווע שטיבל • די פרייהייט פון טראכטן און פארשטיין - ביאָנד אונזער פארשטאנד

זעט אויס אז דער מוהר״ן האט נישט פארשטאנען דעם carbon cycle אדער mass extinctions. ואם בארזים נפלו שלהבת...

ברסלבער האט געשריבן:פַּעַם אַחַת דִּבַּרְנוּ עִמּוֹ וְגִלָּה לָנוּ שֶׁיֵּשׁ מוֹפֵת עַל חִדּוּשׁ הָעוֹלָם, כִּי אִם לא כֵן חַס וְשָׁלוֹם הֵיכָן הָיָה מָקוֹם לְהַחֲזִיק אֶת כָּל בָּאֵי עוֹלָם. כִּי זֶה רוֹאִין בְּחוּשׁ שֶׁבְּכָל פַּעַם נִתְרַבִּין בְּנֵי אָדָם, כִּי מֵאָדָם אֶחָד יוֹצְאִין דּוֹרֵי דּוֹרוֹת אֲלָפִים וְרִבְבוֹת נְפָשׁוֹת, וְכֵן מִכָּל אֶחָד וְאֶחָד. וְאִם כֵּן [רְצוֹנוֹ לוֹמַר אִם הָעוֹלָם קַדְמוֹן וּבְלִי גְּבוּל וּזְמַן חַס וְשָׁלוֹם, כְּדַעַת הַכּוֹפְרִים יִמַּח שְׁמָם] כְּבָר הָיָה רָאוּי שֶׁיִּתְמַלֵּא כָּל הָעוֹלָם וְלא הָיָה מָקוֹם הָעוֹלָם שֶׁהוּא בְּמִדָּה וּגְבוּל יָכוֹל לְהַחֲזִיק מֵאַחַר שֶׁמִּתְרַבִּין בְּכָל פַּעַם מְאד.
שׁוּב פַּעַם אַחַת גִּלָּה מוֹפֵת שֵׁנִי מִן הַמֵּתִים, כִּי כְּשֶׁאֶחָד מֵת וְקוֹבְרִין אוֹתוֹ בָּאָרֶץ, וְנִתְרַבֶּה עַל כָּל פָּנִים מַשֶּׁהוּ עַל הָאָרֶץ. וַאֲפִילּוּ אַחַר שֶׁנִּרְקָב וְנַעֲשֶׂה מִמֶּנּוּ תַּרְוַד רָקָב, עַל כָּל פָּנִים נִתּוֹסֵף מְעַט עַל הָאָרֶץ וְעַל הֶעָפָר,

כדודי ועוד, הדרך הראשון מופרך מעיקרו, שכבר היה כמה פעמים שכמעט ונהרגו כל החיים על האדמה. וראייתו השנית מגוחך, שאין בנ"א נולדים ונתגדלים מאין, כי הלחם אשר הוא אוכל נפחת מן האדמה, וכשישיב לאדמתו, פורע הוא חובתו לעולמו.

מען דארף נישט צוקומען צי מעסס עקסטינשאן. די טענה אז מענטשן פארמערן זיך נאטורלעך מיט יעדע זשענערעישאן איז מעיקרא פאלש. די מענטשהייט און אזוי אויך אלע באשעפענישן פארמערט זיך נאר אויב זייערע ריסאורסעס, עסן, שעלטער, פארמערן זיך. א מענטש קען האבן פופציג קינדער, אויב וועט ער נישט צושטעלן צו עסן פאר פופציג מענטשן, וועלן זיי איינפאך שטארבן פון הינגער.
און נאר דערפאר איז די יומען פאפיולעשאן קיינמאל נישט איבערגעשטיגן א ביליאן, ביז 1850, פשוט ווייל עס איז נישט געווען גענוג עסן אויף דער וועלט פאר א ביליאן מענטשן. די אנטדעקונג פון אמעריקע, אין דערינען פאטעיטעס מיט קארן, ווי אויך די אידאסטריעל רעוואלושען פון מאשינערי, האבן ערמעגליכט די פראדוקציע פון גענוג עסן פאר זיבן ביליאן מענטשען. אויב וועט די עסן סופליי אמאל אנקומען צו א מאקסימום וועט די מענטשליכע וואוקס זיך תכף אפשטעלן.

מיר איז מערקעווידיג ווי ר' נחמן דער חכם מוטשעט זיך מיט הוכחות קעגן קדמות. און דער תלמיד מובהק רעאגירט אז מען דארף נישט קיין הוכחות, אביסל אמונה און תמימות פארענטפערט אלעס. ווי זאגט מען? מיט אזעלכע חסידים ווער דארף נאך מתנגדים...

ונבנתה העיר האט געשריבן:דר"א, יו"ט האב איך געזעהן אין ספר החקירה פונעם צמח צדק צוויי געשמאקע טענות קעגן די מאמיני הקדמות [אז עולם כמנהגו נוהג פון אלעמאהל און עס איז קיינמאהל נישט באשאפן געווארן - דאכציך אז קיינער האלט שוין היינט נישט אזוי].

יעדע זכר ונקבה האבן - אין עוורידש - מער ווי צוויי קינדער, קומט אויס אז יעדע דור איז גרעסער פונעם פריער'דיגן, אויב אזוי אז מען וועט ארויפקריכן די דורות אויף צוריק וועט מען דארפן אנקומען צו איין מענטש, איז ווער האט איהם באשאפן?

ועוד, אויב יעדע דור ווערט גרעסער און די וועלט שטייט שוין בלי גבול צייט, איז אפי' נאך אלע מלחמות ומגפות וכו', וואלט געדארפט זיין אין סוף מענטשן אויף די וועלט, נישט איין ביליאן [בימיו]?

ובכתבי הקודש זעה איך א טענה פשוטה ונפלאה עד למאד:

אויב שטייט שוין די וועלט מעולם - פון אינפיניטי, קומט אויס אז עס וואלטן געדארפט אדורכגיין אין סוף געשעהנישן כדי מיר זאלן דערגרייכן די יעצטיגע מינוט.

אזוי ווי עס איז אומעגליך אז עס זאלן האבן פאסירט אין סוף מקרים, ווייל דעטס דע טינג אבאוט אין סוף: עס איז אין סוף - אינפיניט, און צו די יעצטיגע מאמענט האבן מיר יא דערגרייכט, ע"כ האט זיך די וועלט ערגעצוואו אנגעהויבן.

ונבנתה העיר האט געשריבן:אויב שטייט שוין די וועלט מעולם - פון אינפיניטי, קומט אויס אז עס וואלטן געדארפט אדורכגיין אין סוף געשעהנישן כדי מיר זאלן דערגרייכן די יעצטיגע מינוט.

אזוי ווי עס איז אומעגליך אז עס זאלן האבן פאסירט אין סוף מקרים, ווייל דעטס דע טינג אבאוט אין סוף: עס איז אין סוף - אינפיניט, און צו די יעצטיגע מאמענט האבן מיר יא דערגרייכט, ע"כ האט זיך די וועלט ערגעצוואו אנגעהויבן.

איר מיינט מן הסתם די פאלעמיק פונעם רבין דער צמח צדק אין זיין ספר החקירה, איך האב דאס שוין געזען מיט יארן פריער אבער שפעטער האב איך מיך אנגעשטויסן אינעם הילבערט'ס האטעל פאראדאקס וואס ווייזט איבער אז ס'איז דווקא יא מעגליך. (דא אביסל מער מוסבר, אין עברית, דורכן ישראל'ישן מאטאמאטיקער גדי אלכסנדרוביץ')

דאס איז אייגנטליך אן ארגומענט וואס איז ערשט ערפינדן געווארן דורך דעם מוסלעמענער פילאזאף אל עזאלי. דער קריסטליכער פילאזאף וויליאם לעין קרעיג האט א לענגערער באשרייבונג דערוועגן.
כעלעמער, איך פארשטיי נישט ווי אזוי הילבערט'ס האטעל פרעגט אפ דעם ארגומענט. אדרבה, עס איז מוכיח דעם ארגומענט, ווייל עס ווייזט אויף אז אינסופיות קען נישט עקזיסטירן אין דעם פיזישן מציאות (לעין קרעיג איז עס דא מסביר). אויב יא וואלט דאך הילבערט געווארן א טריליאנער פון די רווחים פון זיין האטעל. אייגנטליך וואלט ער געווארן אן אינפיניטיער
(א יישר כח פאר דעם לינק צו לא מדוייק, וואס איז הערליך מסביר דעם קאנצעפט בטוב טעם ודעת. דער זעלבער נושא איז באמת שוין געווארן געדעקט דא אין שטיבל דורך החכם @שליח).

במחילת כבודו פון וויליאם קרעיג (ונעניתי לכם עצמות אל-גאזאלי), ער איז גארנישט מסביר. ער לאזט בלויז הערן אז אין reality איז נישט מעגליך קיין infinity אן קיין פארוואס. בשעת וואס הילבערט ווייזט עכ"פ איבער אז אין טעאריע איז עס דווקא יא מעגליך.

נאך מער פון דעם, division איז דאך זיכער infinite, יעדע particle of mass באשטייט פון אן infinite נומער פון mass אין division (אפילו דאס וואס מ'קען נישט במציאות צושניידן מיט א מעסער באשטייט זי נאך אלץ פון צוויי האלבע, פיהר פערטלעך, צעהן צענטלך וכן הלאה). די זעלבע זאך איז פונקט אזוי מעגליך מיט addition, דהיינו אן אין-סופית'דיגע קייט פון events פאר אן infinite נומער פון mass צושפרייט אין אן אין-סוף פון שטח און זמן. (ס'איז גראדע נישט אזוי אנגענומען, איז אבער דא גאנץ ענדליכע געדאנקן וואס theoretical physicists האלטן יא פאר א מעגליכקייט ווי למשל די Big Bounce טעאריע און די Ultimate L)

איך פארשטיי נישט וואס דו האסט געטראפן אין הילבערט. דאס אז אין טעאריע איז אינפיניטי מעגליך האבן מיר שוין געוואוסט פאר הילבערט. בסך הכל האט ער אויפגעוויזן די אבסורדאלע מאטעמאטישע השלכות וואס פאסירן ווען מען וויל אפלייען אינפיניטי צו פיזישע רעאליטעט. דאס איז אייגנטליך פארוואס לעין קרעיג טענה'ט אז עס איז נישט מעגליך צו האבן א פיזישע אינפיניטי, ווייל אין אונזער וועלטל קען דאך לכאורה נישט זיין אזא האטעל וואס ווען עס איז פיל איז נאך דא פלאץ פאר אנדערע. דאס איז א סתירה מיניה וביה. אזעלכע סארט אבסורדאלע מסקנות וועלן ארויסקומען אויב מען וויל צוזאמשטעלן אינפיניטי מיט פיזיקס.

יאיר, אבסודר איז א גאנץ פיינער מחותן מיט פיזיקס אן אין-סופיות (זע ערך קוואנטום פיזיקס). די מולטיווערס טעאריע לכאורה איז א תירוץ אויף ונבנתה'ס קושיא. ווייל אין איין עולם איז טאקע נישט שייך אין-סוף געשעענישן, אבער פארוואס זאל עס נישט זיין שייך אין אין-סוף עולמות? לפי זה, אונזער עולם גופא איז נישט קדמון, אבער דער מולטיווערס איז יא.

אנטשולדיגט פאר'ן אריינהאקן שלא מן העניין אבער איבערלייענענדיג יעצט וואס כ'האב דעמאלטס געשריבן קען איך מיך נישט איינהאלטן פון לאכן כשוטה אינו מתבייש, שוין פון אנפאנג.

טאמבל סאס האט געשריבן: אבער איינמאל ס'שטייט אויף הינערישע פיס, ווייל ס'זענען דא ערנסטע צווייפלען אין די ווארהייט דערפון, קומען אריין די פיליזאפישע חשבונות און העלפן איינווארפן דאס איבריגע דוחק'דיגע איבערבלייבענישן וואס איז נאך געבליבן פונעם געביידע. צבש. די אלע הינערישע תירוצים צו פארענטפערן עוועלוציע למשל. אדער אפצוווארפן פינקלשטיינ'ס קארבאן דעיטינג מעטאדע. און די חורבן איז....

איינער זאל מיר טון א גוטפעליגקייט (קרעדיט בןנריהו) און מיר ערקלערן פארוואס איז נישט מעגליך אין סוף מקרים, ישר כח,

יידל האט געשריבן:יאיר, אבסודר איז א גאנץ פיינער מחותן מיט פיזיקס אן אין-סופיות (זע ערך קוואנטום פיזיקס). די מולטיווערס טעאריע לכאורה איז א תירוץ אויף ונבנתה'ס קושיא. ווייל אין איין עולם איז טאקע נישט שייך אין-סוף געשעענישן, אבער פארוואס זאל עס נישט זיין שייך אין אין-סוף עולמות? לפי זה, אונזער עולם גופא איז נישט קדמון, אבער דער מולטיווערס איז יא.

כ'האב געטראכט אז איינער וועט זיכער מאכן אריינצואווארפן קוואנטום מעכאניקס און מולטי ווערס. אודה ולא אבוש אז איך האב נישט קיין השגה אין קוואנטום מעכאניקס און מולטיווערס ממילא וועל איך זיך צוריקהאלטן פון מעיר זיין דערויף.
אויסער דעם, פון וויפיל איך האב געליינט זעט מיר אויס אז אפילו ביי פיזיקער זענען די קאנצעפטן נאכנישט געהעריג מובן, ממילא ווייס איך נישט וויפיל מען קען זיך פארלאזן דערויף.

איך האב זיך גראדע אפגעהאלטן פון ארויפברענגן multiverse צוליב א פארקערטע סיבה. כ'האב מורא געהאט אז דו האסט א ידיעה דעראין במקצת און דיינע קשיות וועלן אריינפירן די גאנצע שמועס אין די quantum mechanics סוגיא און פארפארן פון די רעלסן. האב איך אבער דערמאנט צוויי אנדערע דוגמאות ווי infinity איז דווקא יא שייך במציאות. וואס קען איך טון אז די מאכסט דיך אינגאנצן נישט וויסענדיג דערפון.

דיין מסקנה אז הילבערט'ס האטעל איז נישט מעגליך אויף אונזער וועלטל איז אמת, אבער טאקע נאר אויף אונזער וועלטל אין אונזער צייט. נישט אין א זמן שאין לה סוף וואס אין איר שפילט זיך אפ תולדות ומקרים אין סוף. הוא הדבר אשר דברנו.

איך האב נישט אדרעסירט די אנדערע דוגמאות ווייל איך וועל קודם ענדיגן מיט הילבערט. לאמיר מניח זיין לעת עתה אז עס איז פארהאן אין סוף אין אונזער אוניווערס. אבער זיי מיר קודם מסביר ווי אזוי הילבערט איז דאס מוכיח ווייל דאס גייט מיר נישט אריין אין קאפ.

בקיצור וואס הילבערט אילוסטרירעט איז אז אין אן אין-סוף קען "אלעס" אריינפיטן. וואס פאר אן infinity דו זאלסט נאר נישט אויפקומען מיט קען מען (with infinite possibilities) מאכן פלאץ אין א single sequence of infinity.

ונבנתה העיר האט געשריבן:אויב שטייט שוין די וועלט מעולם - פון אינפיניטי, קומט אויס אז עס וואלטן געדארפט אדורכגיין אין סוף געשעהנישן כדי מיר זאלן דערגרייכן די יעצטיגע מינוט.

אזוי ווי עס איז אומעגליך אז עס זאלן האבן פאסירט אין סוף מקרים, ווייל דעטס דע טינג אבאוט אין סוף: עס איז אין סוף - אינפיניט, און צו די יעצטיגע מאמענט האבן מיר יא דערגרייכט, ע"כ האט זיך די וועלט ערגעצוואו אנגעהויבן.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:איינער זאל מיר טון א גוטפעליגקייט (קרעדיט בןנריהו) און מיר ערקלערן פארוואס איז נישט מעגליך אין סוף מקרים, ישר כח,

ATUB @ונבנתה העיר ATUB איך פארשטיי נישט די טענה, אויב איז אינפיניטי אוממעגליך, וואס ברויכסטו צוקומען צו אינפיניטי מקרים צו פרעגן דיין קושיא? פרעג שוין גלייך אויף אינפיניטי צייט.

אנה"נ, מסתמא איז עס פשוט פראקטישער, אז מען זאל זיך נישט דארפן אריינלאזן אינעם שמועס צו זמן און מקרים זענען היינו הך.

איך רעד נישט פון היינו הך, איך פרעג אויף דיין פרעמיס אז וויבאלד אינפיניטי איז אוממעגליך אינעם פיזישן וועלט, קען נישט האבן געווען אינפינעט מקרים ביז אהער. אויף דעם פרעג איך דיר, אויב איז אינפיניטי טאקע אוממעגליך בהאי עלמא, זאג אז דאס אליינס אז די וועלט שטייט שוין אינפיניטי יארן איז אויך אוממעגליך. און אויב וועסטו ענטפערן אז אינפיניטי צייט איז יא באגרייפבאר אינעם פיזישן מציאות, וועל איך זאגן אז אין אינפיניטי צייט איז יא באגרייפבאר אינפיניטי מציאות'ן. איך זע נישט פארוואס איינס זאל זיין מער מעגליך ווי די צווייטע.

איך פארשטיי וואס דו פרעגסט, און איך זאג אין הכי נמי.

כ'זאג נאר א מעגליכע ביאור פארוואס 'יענער' האט גערעדט פון מקרים אנשטאט זמן, כדי זיך נישט צו דארפן באלמוטשען מיט וואס זמן מיינט בכלל [און געוויסע זאגן אז עס מיינט טאקע נאר שינויים/מקרים].

בכל אופן, כ'דינג זיך נישט.

געפילטע פיש האט געשריבן:

ברסלבער האט געשריבן:
שׁוּב פַּעַם אַחַת גִּלָּה מוֹפֵת שֵׁנִי מִן הַמֵּתִים, כִּי כְּשֶׁאֶחָד מֵת וְקוֹבְרִין אוֹתוֹ בָּאָרֶץ, וְנִתְרַבֶּה עַל כָּל פָּנִים מַשֶּׁהוּ עַל הָאָרֶץ. וַאֲפִילּוּ אַחַר שֶׁנִּרְקָב וְנַעֲשֶׂה מִמֶּנּוּ תַּרְוַד רָקָב, עַל כָּל פָּנִים נִתּוֹסֵף מְעַט עַל הָאָרֶץ וְעַל הֶעָפָר,

וראייתו השנית מגוחך, שאין בנ"א נולדים ונתגדלים מאין, כי הלחם אשר הוא אוכל נפחת מן האדמה, וכשישיב לאדמתו, פורע הוא חובתו לעולמו.

דארף מען אבער חוקר זיין אויב עס ווערט נישט ניתוסף אפילו א משהו פון דער גאנצער סייקל. אלעס בלייבט פונקט די זעלבע וויפיל עס איז געווען פריער? עס ווערט נישט נוסף אפילו א משהו?

הגה בעצמך, פון וואו זאל נוסף ווערן, יש מאין?

דאס האט צוטוהן מיט דעם ? m http://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_mass m

אנטשולדיג איך פרעג עמאראציש..

וועט ר' נחמן בלייבען אפגעפרעגט, שוין.

פארוואס איז אינפיניטי אוממעגליך? עס איז נישט מתקבל על הלב ווייל מיר קענען נישט אזא זאך, אבער מיר אלע גלויבן אז עס איז דא א אינפיניט מציאות וואס מיר ריפן גאט,
איז פארואס איז ניישט מעגליך אז מיר זענען אין א חלק פון אינפיניט זמן פאר אונז האט זמן נישט קיין עק און נאך אונז האט עס נישט קיין עק,

זעהסטו, פאר אזאלכע טענות קומט טאקע צוניץ אז מען רעדט פון א"ס מקרים.

עס איז אוממעגליך אז 'עס זאל שוין האבן' אדרוכגעגאנגען א"ס מקרים, מסכים?

לעיקוואד האט געשריבן:דאס האט צוטוהן מיט דעם ? http://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_mass

אנטשולדיג איך פרעג עמאראציש..

וועט ר' נחמן בלייבען אפגעפרעגט, שוין.

וראה פ"ד מיסוה"ת.

דר"א, זעה דא גאר א פלא'דיגע טענה, חלק 'מחבר' ד"ה ואין ביניהם מקום פנוי.

ונבנתה העיר האט געשריבן:זעהסטו, פאר אזאלכע טענות קומט טאקע צוניץ אז מען רעדט פון א"ס מקרים.

עס איז אוממעגליך אז 'עס זאל שוין האבן' אדרוכגעגאנגען א"ס מקרים, מסכים?

נישט מעגליך און אומאויסגעהאלטן לאגיש איז צוויי עקסטערע זאכן, איינמאל דו גלייבסט אין א גאט וואס איז א"ס, קענסטו דאך שוין גלייבן אין יעדע א"ס, נו, זאל זיין א"ס מציאות'ן. איי איך פארשטיי עס נישט? נו, גאט פארשטיי איך אויך נישט.

נעה, ס'איז אן אנדערע סארט נישט פארשטיין.

דו וועסט מוזן זאגן אז דא אין אונזער פיזישע וועלט איז שוין בפועל געשעהן א"ס מקרים.

איך האב איבערגעטראכט די דעבאטע דא און איך בין געווארן דיזי, האב איך געקלערט לאמיר אנהויבן פון אנהויב.
ס'איז אמאל געווען פאפולער א שיטה אז אונזער וועלטל, דער ערד די שטערנס און פלאנעטטן, האבן אלעמאל עקזיסטירט. דהיינו, די וועלט האט עקזיסטירט פאר אן אינסוף סכום פון צייט (אזוי צו זאגן).
קומט יעצט החכם אלגאזאלי און טענה'ט אזוי:
א) אויב עפעס עקזיסטירט אין אין סופית, באדייט דאס אז עס ענדיגט זיך קיינמאל נישט און מען גרייכט קיינמאל נישט דעם סוף פון דער עקזיסטענץ פון דעם זאך, ווייל אויב מען איז אנגעקומען ערגעץ איז מען דאך אנגעקומען צו א סוף, נישט צו אן אין סוף. (עס זענען אפשר פארהאן גאר גאר אסאך געשעענישן וואס זעען אויס פאר אונז ממש אין סוף, אבער פאקטיש איז עס דערווייל נישט באמת ענדלאז און עס וועט קיינמאל נישט אנקומען אהין, ודוק).
ב) דער עקזיסטענץ פון דער וועלט ביז אהער האט א באשטימטע סוף. ווען מיר נעמען דעם חלק וועלט וואס האט עקזיסטירט ביז היינט איז נעכטן דער לעצטער טאג פון איר עקזיסטענץ.
ג) אויב אזוי, מוז זיין אז די עקזיסטענץ פון דער וועלט ביז היינט טאיז נישט אין סופית. אין אנדערע ווערטער, דער וועלט האט נישט אייביג עקזיסטירט.
לאמיר זען אויב דער עולם שטימט מיט ביז אהער.

נו אוודאי די פארצייטישע בעלי הקדמות האבען געהאט א תירוץ אויף ר' נחמן'ס ראיה זיי האבען געהאלטן אלעס דרייט זיך פשוט ארום מצורה לצורה. איך האב געוואלט וויסען וואס די היינטיגע סייענטיסטען האלטן.

זאג נאר דו לערנסט געהעריג די ספרים בעיון..?
דאס איז דאך געווען אריסטו'ס שיטה, איך ווייס נישט אויב ער האט אויך געברענגט די ראיה..

ונבנתה העיר האט געשריבן:זעהסטו, פאר אזאלכע טענות קומט טאקע צוניץ אז מען רעדט פון א"ס מקרים.

עס איז אוממעגליך אז 'עס זאל שוין האבן' אדרוכגעגאנגען א"ס מקרים, מסכים?

מיר זענען א חלק פון דעם אין סוף, טאקע ווייל עס גייט ווייטער נאך אונז איז א אין סוף,

קוק אויף די גאנצע מציאות פון זמן ווי א אין סוף'דיגע שטיק אן קיין עקן אין מיר זענען ערגעץ און דעם שטיק,

אגב איך בין אריבער פון אנהייב איך מוז קאמענדירען די פריערדיגע בעלי האשכול אויף אזא אינטרעסאנטע אשכול.

יאיר האט געשריבן:איך האב איבערגעטראכט די דעבאטע דא און איך בין געווארן דיזי, האב איך געקלערט לאמיר אנהויבן פון אנהויב.
ס'איז אמאל געווען פאפולער א שיטה אז אונזער וועלטל, דער ערד די שטערנס און פלאנעטטן, האבן אלעמאל עקזיסטירט. דהיינו, די וועלט האט עקזיסטירט פאר אן אינסוף סכום פון צייט (אזוי צו זאגן).
קומט יעצט החכם אלגאזאלי און טענה'ט אזוי:
א) אויב עפעס עקזיסטירט אין אין סופית, באדייט דאס אז עס ענדיגט זיך קיינמאל נישט און מען גרייכט קיינמאל נישט דעם סוף פון דער עקזיסטענץ פון דעם זאך, ווייל אויב מען איז אנגעקומען ערגעץ איז מען דאך אנגעקומען צו א סוף, נישט צו אן אין סוף. (עס זענען אפשר פארהאן גאר גאר אסאך געשעענישן וואס זעען אויס פאר אונז ממש אין סוף, אבער פאקטיש איז עס דערווייל נישט באמת ענדלאז און עס וועט קיינמאל נישט אנקומען אהין, ודוק).
ב) דער עקזיסטענץ פון דער וועלט ביז אהער האט א באשטימטע סוף. ווען מיר נעמען דעם חלק וועלט וואס האט עקזיסטירט ביז היינט איז נעכטן דער לעצטער טאג פון איר עקזיסטענץ.
ג) אויב אזוי, מוז זיין אז די עקזיסטענץ פון דער וועלט ביז היינט טאיז נישט אין סופית. אין אנדערע ווערטער, דער וועלט האט נישט אייביג עקזיסטירט.
לאמיר זען אויב דער עולם שטימט מיט ביז אהער.

פארוואס איז נעכטן די לעצטע טאג? עס גייט דאך נאך ווייטער אן ניין?
ועוד איז דאס מוכרח אז וואס עס האט נישט קיין תחילה האט נישט קיין סוף?

גראדעמעכעלע האט געשריבן:פארוואס איז נעכטן די לעצטע טאג? עס גייט דאך נאך ווייטער אן ניין?

מיר זענען דאך דא דערווייל דן אויב די וועלט האט שוין עקזיסטירט פאר אינפיניטי ביז היינט. דהיינו קדמות העולם, נישט אחרות העולם. איך וויל וויסן אויב דער פאלגנדע סטעיטמענט קען זיין אמת: "דער וועלט האט שוין עקזיסטירט אינסוף צייט." (באמת איז נישט שייך צו צוטיילן די צוויי נאר למען הבהרת הענין וויל איך גיין צוביסלעך).

גראדעמעכעלע האט געשריבן:ועוד איז דאס מוכרח אז וואס עס האט נישט קיין תחילה האט נישט קיין סוף?

יא. אויב עס איז נישטא קיין אנהויב קומט אויס אז דער פארגאנגענהייט שלעפט זיך אריין אין דעם עתיד און ס'איז אלעס איין גרויסער קוגל.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:

ונבנתה העיר האט געשריבן:זעהסטו, פאר אזאלכע טענות קומט טאקע צוניץ אז מען רעדט פון א"ס מקרים.

עס איז אוממעגליך אז 'עס זאל שוין האבן' אדרוכגעגאנגען א"ס מקרים, מסכים?

מיר זענען א חלק פון דעם אין סוף, טאקע ווייל עס גייט ווייטער נאך אונז איז א אין סוף,

קוק אויף די גאנצע מציאות פון זמן ווי א אין סוף'דיגע שטיק אן קיין עקן אין מיר זענען ערגעץ און דעם שטיק,

דאס איז א דבר מוסכם - ווי יאיר זאגט - אז יעדע שטיקל פונעם א"ס מוז זיין א"ס.

דאס איז נאר א פראבלעם אויב מען טיילט אפ דעם עבר פון דעם עתיד, ווי יאיר פרובירט צו טון, אבער אויב קוקט מען אויף זמן ווי איין שטיק זעה איך נישט קיין פראבלעם,

לאמיר קלאר מאכן וואס איך.פארשטיי נישט, פארוואס אויב די וועלט איז א קדמון מיז שוין 'יעצט' זיין א אין סוף? פארוואס איז נישט גענוג איז די אין סוף האלט זיך אינמיטן דעוועלאפן,

איך זעה עס איז פשוט שווער פאר מיין מוגבל'דיגע שכל זיך צו ספראווען מיט אין סופדיגע מושגים,
איך מיין איך פארשטיי שוין @ונבנתה'ס טענה, און קורצן, אויב די אנהייב פון זמן געפונט זיך אין סוף ווייט פון אונז האט נאכנישט געקענט דורכגיין גענוג זמן עס זאל אונז דעגרייכען, אויב מיר זענען יא באקאנט מיט א מושג פון זמן איז אבסורד צו זאגן אז עס איז א קדמון,


אבל יש לעיין לפי די שיטה אז זמן איז א מציאות וואס מיר ריקן זיך דורך, און בעצם עקזיסטירט עבר און הוה , לויט דעם וואלט מען יא געדארפט פארשטיין א אין סופדיגע מושג פון זמן, אזויווי מען פארשטייט א אין סוף'דיגע שטח,

יידל האט געשריבן:יאיר, אבסודר איז א גאנץ פיינער מחותן מיט פיזיקס אן אין-סופיות (זע ערך קוואנטום פיזיקס). די מולטיווערס טעאריע לכאורה איז א תירוץ אויף ונבנתה'ס קושיא. ווייל אין איין עולם איז טאקע נישט שייך אין-סוף געשעענישן, אבער פארוואס זאל עס נישט זיין שייך אין אין-סוף עולמות? לפי זה, אונזער עולם גופא איז נישט קדמון, אבער דער מולטיווערס איז יא.

איך זעה נישט אז די מולטיווערס טעאריע זאל העלפן עס האט דעם זעלבן פראבלעם אז עס קען נישט זיין א קייט פון יוניווערס'ס גענוג לאנג אנצופילן דעם אין סופדיגען זמן,

מעכעלע, מדבריך כאפ איך מיר אז יענער לייגט עס טאקע אראפ פשוט'ער.

עס קען נישט זיין אז אויב ווילן מיר אריינקריכן אינעם עבר וועט עס גיין אויף צוריק בלי גבול, ווייל אויב יא קומט אויס אז עס מוז שוין האבן אדורכגעגאנגן א"ס ביז מיר זענען אנגעקומען צו די יעצטיגע מינוט.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:איך זעה עס איז פשוט שווער פאר מיין מוגבל'דיגע שכל זיך צו ספראווען מיט אין סופדיגע מושגים,
איך מיין איך פארשטיי שוין @ונבנתה'ס טענה, און קורצן, אויב די אנהייב פון זמן געפונט זיך אין סוף ווייט פון אונז האט נאכנישט געקענט דורכגיין גענוג זמן עס זאל אונז דעגרייכען, אויב מיר זענען יא באקאנט מיט א מושג פון זמן איז אבסורד צו זאגן אז עס איז א קדמון,

יא, אזוי פארשטיי איך אויך די טענה. דעם שבת האב איך עס אויך געטראפן אין חובת הלבבות שער היחוד פרק ה':

דער חובת הלבבות האט געשריבן:ובירור ההקדמה השניה
הוא על הדרך הזה, שכל מה שיש לו תכלה [=סוף] יש לו תחילה. כי כבר נתברר שכל מה שאין לו תחילה אין לו תכלה, מפני שאי אפשר להגיע בדבר שאין לו תחילה אל גבול שיעמוד האדם אצלו.

ומה שנמצא לו אחרית, נדע כי היה לו ראשון אין ראשון לפניו, ותחילה שאין לו תחילה. וכל אשר נעמוד על תכלית מההתחלות הנמצאות בעולם, נדע כי היה להם ראשון אין ראשון לפניו, ותחלה שאין לה תחלה. כי אין התחלות מבלי תכלית לתחילתם.

ועוד: מן הידוע, כי כל מה שיש לו חלק - יש לו כל, כי אין הכל כי אם כלל חלקיו.
ולא יתכן להיות חלק למה שאין לו תכלית, כי גדר החלק אינו כי אם שיעור נפרד משיעור, כי שיעור הקטן סופר את הגדול, כאשר זכר אוקלידס בתחילת המאמר החמישי מספר השיעור.

ואם נעלה במחשבתנו דבר שאין לו תכלית בפועל, ונפריש ממנו קצתו, יהיה הנשאר פחות ממה שהיה קודם מבלי ספק. ואם יהיה השאר מאין תכלית, יהיה דבר שאין לו תכלית גדול מדבר שאין לו תכלית, והוא מה שאי אפשר.
ואם יהיה לשאר תכלית, אם נוסיף עליו החלק המופרש ממנו והוא יש לו תכלית, יהיה הכל דבר שיש לו תכלית. וכבר היה בתחילת דברינו מאין תכלית. ואם כן יהיה בתכלית ומאין תכלית, וזה הפך שאי אפשר להיות.

ולא יתכן להפריש ממה שאין לו תכלית חלק, כי כל מה שיש לו חלק יש לו תכלית מבלי ספק, וכשנחלק ממה שיצא אל גדר ההוויה בעולם מן האישים מימי נח עד ימי משה עליו השלום במחשבתנו, יהיה חלק מכל אישי העולם והוא מגיע עד תכלית. אם כן הכל הוא מגיע אל תכלית מספר.

וכיון שכל העולם הזה מגיע עד תכלית, צריך שיהיו תחילותיו מגיעות עד תכלית מספר. והדין נותן שיהיה לעולם הזה ראשון אין ראשון לפניו, וצריך בעבור זה להגיע התחלות בראשיתם כאשר הקדמנו.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:אבל יש לעיין לפי די שיטה אז זמן איז א מציאות וואס מיר ריקן זיך דורך, און בעצם עקזיסטירט עבר און הוה , לויט דעם וואלט מען יא געדארפט פארשטיין א אין סופדיגע מושג פון זמן, אזויווי מען פארשטייט א אין סוף'דיגע שטח,

א אין סוף פון זמן קען ווייטער נישט זיין, ווייל וויפיל שטיקלעך זמן זאלסט נאר האבן וועט עס קיינמאל נישט גרייכן אין סוף. וואס דו קענסט יא פרעגן (און לויט ווי איך פארשטיי האט כעלעמער מגיד דאס פרובירט אנצורירן), איז אז מען קען ארויסגיין גענצליך פון דעם מושג פון זמן און זאגן אז דער מושג פון זמן גופא איז א חלק פון דעם אין סוף. אבער דאן פארשטיי איך עס אויך נישט געהעריג, ווייל ווי אזוי קען זיין אז אין דעם גרויסן אין סוף קוגל טרעפט זיך פלוצלינג מוגבל'דיגע שטיקלעך זמן.

אפשר קענען די בקיאים בחכמת יונית ארויסהעלפן ווי אזוי די דוגלים בשיטת קדמות העולם ספראווען זיך מיט די פראבלעמען.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:

יידל האט געשריבן:יאיר, אבסודר איז א גאנץ פיינער מחותן מיט פיזיקס אן אין-סופיות (זע ערך קוואנטום פיזיקס). די מולטיווערס טעאריע לכאורה איז א תירוץ אויף ונבנתה'ס קושיא. ווייל אין איין עולם איז טאקע נישט שייך אין-סוף געשעענישן, אבער פארוואס זאל עס נישט זיין שייך אין אין-סוף עולמות? לפי זה, אונזער עולם גופא איז נישט קדמון, אבער דער מולטיווערס איז יא.

איך זעה נישט אז די מולטיווערס טעאריע זאל העלפן עס האט דעם זעלבן פראבלעם אז עס קען נישט זיין א קייט פון יוניווערס'ס גענוג לאנג אנצופילן דעם אין סופדיגען זמן,

אויף דעם איז לכאורה הילבערט'ס האטעל א הוכה אז עס איז יא מעגליך, ווי כעלם'ער האט אויבן ערקלערט.

יאיר און גראדמעכעלע, לויט ווי ענק לייגן עס אראפ איז זמן מיט אין סוף פשוט א סתירה. אבער דאס איז נאר א סתירה וויבאלד זמן איז עפעס וואס מיר אבזערווירן און עקספיריענסן. איך זע אבער נישט וויאזוי זמן איז אנדערש ווי דער עצם קאנצעפט פון אין-סופיות. אין אנדערע ווערטער, דאס אליינס אז עס איז פארהאן עקזיסטענץ אויף דער וועלט דארף לויט ענקערע טענות זיין א סתירה מיט אין-סופיות.

איך פארשטיי נישט פונקטלעך וואס די האטעל העלפט ארויס, מען זעט נאר אז אין אין סוף קען מען אריינלייגן וויפיל עס גייט, אבער לאמיר טראכטן פארקערט אויב זאגט מען פאר אלע אורחים צי גיין ביז די לעצטע צימער וועט עס אמאל זיין פיל ביז די טיר? לכאו' ניין ווייל וויפיל אורחים די וועסט לייגן וועט עס נישט זיין גענוג אנציפילן דעם אין סוף ביז די טיר, דע זעלבע לגבי די מולטיווערס וויפיל יוניווערס'ן די וועסט האבן איז עס נישט גענוג אנציפילן דעם מרחק פונעם אין סוףדיגען זמן ביז יעצט,
יידל האקט,

יידל האט געשריבן:יאיר און גראדמעכעלע, לויט ווי ענק לייגן עס אראפ איז זמן מיט אין סוף פשוט א סתירה. אבער דאס איז נאר א סתירה וויבאלד זמן איז עפעס וואס מיר אבזערווירן און עקספיריענסן. איך זע אבער נישט וויאזוי זמן איז אנדערש ווי דער עצם קאנצעפט פון אין-סופיות. אין אנדערע ווערטער, דאס אליינס אז עס איז פארהאן עקזיסטענץ אויף דער וועלט דארף לויט ענקערע טענות זיין א סתירה מיט אין-סופיות.

דאס איז דאך די גאנצע שמועס, אויב פיזישע עקזיסטענץ (מקרים) קען גיין צוזאמען מיט אין סוף.

יידל האט געשריבן: איך זע אבער נישט וויאזוי זמן איז אנדערש ווי דער עצם קאנצעפט פון אין-סופיות.

לא הבנתי.

לאמיר קלאר מאכן דא איין נקודה. ביז איינשטיין האבן אלע שאלות ארום קדמות העולם זיך געוואנדן איבער דעם אין סוף פון זמן. וויפיל צייט עקזיסטירט די וועלט? האט עס עקזיסטירט אין סוף פון צייט אדער נישט?
נאך איינשטיין, ווען עס איז נתגלה געווארן אז זמן איז נישט מער ווי נאך א סוביעקטיווע שפילעכל אין די בריאה, ובפרט נאכדעם וואס מיר ווייסן סייווי אז די אוניווערס וואס מיר קענען איז באשאפן געווארן ביים ביג בענג, נעמט די שאלה פון קדמות העולם אן א נייע הבנה, און מען וויל וויסן אויב די גאנצע עקזיסטענץ איז אן אין סוף'דיגע קייט אין וועלכן אונזער אוניווערס מיט דעם בריאה פון זמן וכו' איז בסך הכל איין טייל.
די יעצטיגע שאלה פארשטיי איך נאכנישט פונקטליך, ווייל די איינציגע אוניווערס וואס איך קען איז אונזערער. מצדי וואלט איך געזאגט אז אלע אונזערע חוקי הלוגיקה מיט וואס מיר באנוצן זיך צו טענה'ן אין דעם שמועס זענען בכלל נישט גילטיג אינדרויסן פון אונזער אוניווערס.

גראדעמעכעלע האט געשריבן:איך פארשטיי נישט פונקטלעך וואס די האטעל העלפט ארויס, מען זעט נאר אז אין אין סוף קען מען אריינלייגן וויפיל עס גייט, אבער לאמיר טראכטן פארקערט אויב זאגט מען פאר אלע אורחים צי גיין ביז די לעצטע צימער וועט עס אמאל זיין פיל ביז די טיר? לכאו' ניין ווייל וויפיל אורחים די וועסט לייגן וועט עס נישט זיין גענוג אנציפילן דעם אין סוף ביז די טיר, דע זעלבע לגבי די מולטיווערס וויפיל יוניווערס'ן די וועסט האבן איז עס נישט גענוג אנציפילן דעם מרחק פונעם אין סוףדיגען זמן ביז יעצט,
יידל האקט,

כ'מיין אז דו האסט נישט פארשטאנען הילבערט'ס האטעל. מיט אין סוף אורחים קען איך אנפולן דעם האטעל. דער פאראדאקס איז נאר אז עס וועט נאך אלס בלייבן פלאץ. (הילבערט האט, אויב כ'מאך נישט קיין טעות, דאס גענוצט צו איבערווייזן אז עס זענען דא פארשידענע מאסן אינפיניטס, אבער נישט דאס איז דא דער מדובר).

יאיר האט געשריבן:

יידל האט געשריבן: איך זע אבער נישט וויאזוי זמן איז אנדערש ווי דער עצם קאנצעפט פון אין-סופיות.

לא הבנתי.

דו לייגסט אראפ אז די רגע וואס מיר עקספיריענסן זמן אלס א צושטיקלטער חפצא איז זיך דאס סותר מיט אין-סופיות'דיגער זמן. אם כן, דאס גופא אז מיר עקזיסטירן אלס א חפצא פאר זיך (א יחיד) איז א סתירה מיט אין-סופיות, נישט אזוי?

יאיר האט געשריבן:לאמיר קלאר מאכן דא איין נקודה. ביז איינשטיין האבן אלע שאלות ארום קדמות העולם זיך געוואנדן איבער דעם אין סוף פון זמן. וויפיל צייט עקזיסטירט די וועלט? האט עס עקזיסטירט אין סוף פון צייט אדער נישט?
נאך איינשטיין, ווען עס איז נתגלה געווארן אז זמן איז נישט מער ווי נאך א סוביעקטיווע שפילעכל אין די בריאה, ובפרט נאכדעם וואס מיר ווייסן סייווי אז די אוניווערס וואס מיר קענען איז באשאפן געווארן ביים ביג בענג, נעמט די שאלה פון קדמות העולם אן א נייע הבנה, און מען וויל וויסן אויב די גאנצע עקזיסטענץ איז אן אין סוף'דיגע קייט אין וועלכן אונזער אוניווערס מיט דעם בריאה פון זמן וכו' איז בסך הכל איין טייל.
די יעצטיגע שאלה פארשטיי איך נאכנישט פונקטליך, ווייל די איינציגע אוניווערס וואס איך קען איז אונזערער. מצדי וואלט איך געזאגט אז אלע אונזערע חוקי הלוגיקה מיט וואס מיר באנוצן זיך צו טענה'ן אין דעם שמועס זענען בכלל נישט גילטיג אינדרויסן פון אונזער אוניווערס.

ווי ווייט קען מען נעמען די טענה? קען איינער טענ'ן אז אינדרויסן פון אינזער אוניווערס איז איינס מיט איינס דריי? איינער וואס טענ'ט איך האב נישט קיין פראבלעם מיט אינפיניטי ווייל איך גלייב אין מולטיווערס'ס דארף מסביר זיין ויאזוי זיינע ווערטער מאכן סענס אז נישט רעדט ער נישט צו די זאך,

ווי איך פארשטיי איז די שיטה פון קדמות העולם בעיקר גענוצט געווארן צו פארשפארן א צורך פאר א סיבה ראשונה, די מולטיווערס טעאריע (אויב רעדט מען נישט פון די big bounce וואס איז נישט אנגענימן היינט און ליידט ממילא פון די זעלבע פראבלעמען ווי קדמות העולם) ארבעט לכאורה ווייטער אז אונזער אוניווערס איז באשאפן יש מאין סאו וואס פארדינט מען?

ATUB @יידל ATUB איך פארשטיי טאקע נישט לגמרי הילבערט, איך וייס נישט צו די האסט געדולד צו געבן א לענגערע שיעור יעצט,
צוויי נקודות פארשטיי איך נישט, א' ער הייבט אן די מעשה אז עס איז דא אין סוף צימערן און די האטעל איז פול אבער ער ערקלערט נישט וויאזוי האט מען דאס אנגעפילט,
ב' די גאנצע זאך מאכט עפעס נישט קיין סענס, אויב האב איך אין סוף אורחים וויאזוי איז שייך צוצילייגן נאכאיינס יעצט איז דא אין סוף פלאס איינס דאס איז נישט מעגליך לכאו', אין ווי וועט זיין ווען דער אורח וועט ארויס גיין וועט זיין אין סוף חסר כל שהוא, די גאנצע זאך שטימט מיר נישט, און זאגט מיר נאר אז אין סוף איז אבסורד,

דעם שמועס איבער אינפיניטי האבן א שוין געהאט א היבשער צייט צוריק וואו עס האבן זיך באטייליגט ראובן, יאיר, שליח (ז"ל), און איך, צווישן אנדערע. עיי"ש l viewtopic.php?f=19&t=4486 l