איינשטיינ'ס רעלאטיוויטעט תורה

may be maybe האט געשריבן:שרגא,

כ'פארשטיי נישט. די בעטסט מיך איך זאל אפלאזען די נושא פין עלעקטראמאגנעטיקס. נו, איך האב דאך שוין דאס לאנג געטוהן [פאר דע טיים ביענג]. איך האלט אין איין פרעגען די פשוטע שאלה "וואס איז ספעיס"? אין איך לייג פאר אז עס איז זייער תלוי אין דעם אז עס נעמט צייט אנצוקןמען פין פוינט א' צו פוינט ב'. [עיין לעיל]

אזוי אויך סטרעסס איך א גאנצן צייט, עס איז נישט קיין קונץ סתם צו זאגען 'איך האלט נישט ווי דיר' [אדער 'די פיזיקערס האלטען נישט ווי דיר']. צו ענטפערען די שאלה 'וואס ספעיס איז', דארף מען עס פשוט ענטפערען. פליז אין יאאר און וואורדס [אין דיין אייגענע ווערטער] זאג מיר וואס ספעיס איז.

ווען דו בעטסט מען זאל דיר מסביר זיין מקום, פרעגסטו צו פארשטיין פילאזאפיש אדער צו פארשטיין סייענטיפיש ווי ווייט דער מענטש היינט קען פארשטיין (און אויב מעגליך טעסטן).

אויב פרעגסט פון א סייענטיפישע פערספעקטיוו, איז עס א מציאות אין די בריאה ווי יעדע אנדערע מציאות, אן דעם וואס זאלסט "פארשטיין" די "אמת'ע" מציאות דערפון. עס איז פשוט א מציאות וואס איז אנוועזנד איבער די גאנצע בריאה, פונקט ווי צייט. און ניין, מיר קענען נישט רעדן דערפון אן דעם וואס עס זאל האבן א שייכות מיט עפעס אן אנדערע זאך אין די מציאות, פונקט ווי קענסט נישט רעדן פון צייט אן דעם וואס זאלסט רעדן כלפי עפעס אנדערש, ווייל אלעס איז געקניפט און געבינדן. יא, מיר ניצן ספעיס אויך צו מעסטן די צייט וואס עס נעמט אנצוקומען פון איין פלאץ צום אנדערן, אבער דאס איז נאר איין באניץ דערפון.

קול דודי האט אויך געזאגט א גוטער ביישפיל וויאזוי דו קענסט אפילו רעדן פון ספעיס פשוט לויט'ן מעסטן וויפיל וועקיום ענערדזשי עס ליגט אין א שטיקל "פלאץ". וועסטו פרעגן אבער פון וואס באשטייט יענע ענערגיע אליין, האט עס נישט ווידער מיט ספעיס? אבער למעשה איז דא א געוויסע מציאות וואס האט בכלל נישט קיין מעס, וואס מיינט לכ' אויך אז זיי פארנעמען בכלל נישט קיין "פלאץ" אין ספעיס, אבער דאך איז עס א מציאות און אויך ווייטער נאך א טייל פון די בריאה וואס באוועגט זיך אין ספעיס.

די וועקיום ספעיס קען דיר אפשר טאקע אויך העלפן צו כאפן א פוינט. אפילו אויב זאל מען אויף אן אופן ארויסזייגן יעדע איינציגע אטאם און פארטיקל פון א באשטימטע פלאץ אין ספעיס, וועט עס נישט ווערן "אויס", עס וועט נאך אלץ בלייבן א יש, און עס וועט זיין א טייל פון "ספעיס", פון "מציאות" (ווי לגבי אז אנדערע קוואנטום כוחות, ווי "דארק ענערדזשי" וועלן דארט ווייטער פונקציאנירן). סאו וויאזוי קען מען טראכטן צו דעפינירן ספעיס אלס עפעס וואס איז נאר עפעס אין אונזערע אויגן און נאר רעלאטיוו צו אונז?

לגבי דיין פראגע אז מען זאל דיר מסביר זיין מיט אייגענע ווערטער וואס דאס איז ספעיס, וואס ווי איך פארשטיי איז דיין ציל דערמיט ווייל דו האלטסט אז קיינער וועט נישט קענען געבן א הסבר וועגן ספעיס אן דעם וואס זאלסט קענען נאך דעם ווידער פרעגן "אבער וויאזוי מעסט מען יענע זאך אן די עצם ספעיס?" וואס דארף לכ' צו איבערווייזן אז ספעיס בעצם איז גארנישט נאר טאקע דאס צו קענען דעפינירן פון פוינט א' ביז פוינט ב'. אבער איך מיין אז די זעלבע קשיא קענסטו דאך אויך פרעגן די אלטע פראגע אויף וואס פילאזאפן האבן זיך אויך אמאל געפלאגט: וואס איז די קלענסטע באשטאנדטייל פון די בריאה? זאגסט אן אטאם, אבער פון וואס איז צוזאמגעשטעלט דער אטאם? זאגסט א קווארק, אבער פון וואס איז צוזאמגעשטעלט דער קווארק? יעצט נישט אריינגייענדיג אין דעם היינטיגן תירוץ צו די פראגע, וועסטו אבער לכ' נישט וועגן די קשיא וועלן צוקומען צו די מסקנא אז די גאנצע בריאה איז בעצם אויך גארנישט א מציאות פאר זיך נאר עפעס פאר אונז מענטשעלעך צו קענען אנטאפן די וועלט. דער פאקט איז אז אויף א געוויסן אופן טוט פאקטיש ווערן א יש מאין (זאל זיין א קוואנטום טרייסל...) און עס עקזיסטירט, און דו פארשטייסט אז עפעס איז דא וואס דארט איז די הייקעלע אונטערשייד צווישן "יא זיין" און "נישט זיין". די זעלבע קענסטו טראכטן אויף ספעיס. אויב דו האלטסט אז עס עקזיסטירט למעשה און איז א מציאות, ווערט דאס בכלל נישט אפגערפעגט אפילו אויב זאלסט נישט קענען ענטפערן דיין פריערדיגע פראגע און עס זאל דיר נישט שטימען די עצם מציאות פון ספעיס אלס אן עקזיסטענץ פאר זיך.

און אגב האב איך יעצט נאכגעזוכט אביסל און עס קוקט מיר אויס ווי די פילאזאפישע פראגע איז היינט בעיקר אויף די אנטאלאגישע נאטור פון צייט. אפילו אויך אויף ספעיס, וואס קוקט מער אויס ווי א פיזישער מציאות קען מען זיך ווייטער דינגען פילאזאפיש צי עס איז נאר א טייל פון אן אנדערע מציאות און נישט א פונדאמענטאלע, אדער צי יענע זאך וואס מען זאגט אז ספעיס באשטייט דערפון איז עפעס וואס איז נאר א טייל פון עפעס אנדערש און נישט א מציאות פאר זיך, וגו' וכו' וגו'. אבער נאכאמאל געדענק מיין הויפט נקודה וואס איך האב דא געוואלט די גאנצע צייט דיר זאגן אז דאס איז נישט קיין סייענטיפישע שמועס נאר מער א פילאזאפישער שמועס, וואס וועסט קיינמאל נישט קענען ארויסקריכן מיט א קלארן ענטפער און באווייז (עכ"פ דערווייל, ווייל צומאל ווען וויסנשאפט גייט נאך א שטאפל ווייטער קען פילאזאפישע פראגעס אריינקומען און אנאליזירט ווערן מיט סייענטיפישע מעטאדן). און אויב ווילסטו דוקא פארשטיין און ביסט ערנסט אינטערעסירט אין די טעמע, וואלט איך דיר געראטן אז אנשטאט זיך פלאגן צען יאר און מיט גארנישט ארויסקריכן זאלסטו קודם קוקן אלע דעבאטעס און טענות אנגעהויבן פון פלוטא ביז היינט (און דערביי וועסטו למשל טרעפן אז גענוי ווי דו ווילסט אראפמאלן ספעיס אלס עפעס וואס עקזיסטירט נאר צו קענען מאכן באציאונגען פון איין זאך צום אנדערן, האט לייבניץ גע'טענה'ט) און דערנאך קענסטו עס פרובירן נעמען צום קומענדיגן שטאפל און פרובירן אויפקומען מיט אייגענע מעסטונגען צו אויסארבעטן וואס איז ספעיס לאמיתו של אמת'דיגע אמת'ע אמת.

איך האף אז דו פארשטייסט מיין פונקט. איך בין באמת בכלל נישט געקומען דא מסביר זיין, איך בין אליין א קנאפער מומחה, נאר כ'געוואלט דערמאנען אז עס קוקט אויס ווי דו ווילסט מער פארשטיין דעם פילאזאפישן טייל פון ספעיס, נישט דעם סייענטיפישן, בשעת דודי האט דיר פרובירט מסביר זיין סייענטיפיש.

"לאמיתו של אמתדיגע אמת'ע אמת"

דאכט זיך אז ס'רוב פין סייענטיפישע חידושים טוישען די וועג וויאזוי מיר האבען אנגעקוקט זאכען, אין אפילו פונדעמענטאלע זאכען, פין די בריאה.

ווען אייזיקיל נויטאן האט געכאפט אז זאכען פאלען אויף אראפ מכח גרעוויטי, האט דאס געטוישט די הגדרה וואס מיר זענען געווען צוגעוואוינט ביז דעמאלטס. מען האט אייביג געמיינט אז ס'איז פשוט א פאקט פין די בריאה אז זאכען פאלן אראפ אין דעטס איט. איינער וואס האט געפרעגט וואס איז די לאגיע דערפין האבען זיינע ווירטואלע חברים אינעם סאלאן אים אוועקגשיקט צו די "לופטיגע פילאזאפען".

ווען נויטאן האט געכאפט אז די נאטורליכע פאזיציע פין א חפץ קען פונקט אזוי זיין נע וואו נח, איז עס אויך געווען א שנוי אין די ביז דעמאלטסדיגע הגדרה פין תנועה אין מנוחה.
ווען איינער וואלט דעמאלטס פרובירט מסביר זיין די הבנה דערפין וואלטען געווען טוענים אז די סייענטיפישע פאקט ווייזט אויף א נאטורליכע מנוחה אין דאס איז עס. אין אויב ווילסטו דאס מער צופיצלען קענסטו דאך אנקומען מערער צו זיין אין די סאמע יסודות פין עקזיסטענץ ח"ו.

המשך יבא

יישר כח ר׳ שרגא פאר׳ן אזוי שיין אויסשמועסן אויף מאמע לשון! וויבאלד די האסט דערמאנט מעסס איז אינטערעסאנט צו צולייגן אז באמת, כשלעצמם פארנעמען נישט פונדעמענטאלע פארטיקלס קיין מקום בכלל, אינ׳ם קלאסישן זין. כאטש אפילו מעסס האבן זיי יא, א דאנק דעם היגס פיעלד. דאס הייסט, א זאך וואס איז נישט געבויט פון עפעס אנדערש פארנעמט קיין מקום נישט. זערא. (קוואנטום קאמפליצירט אביסל דעם בילד, אבער ס׳איז נאך אלץ ריכטיג אזוי צי זאגן, בפרט אז מען רעדט פון מקום וואס מען קען פארשטיין פילאזאפיש.)

שרגא,

איך מיין אז "ספק ספיקא" פרעגט א לעגיטימע שאלה, נאר מען קען זאגן אז ס'האט נישט קיין דירעקטן שייכות מיט איינשטיינ'ס רעלאטיוויטעט טעאריע. ביז איינשטיין איז מקום דורך דער וויסנשאפט באטראכט געווארן ווי א פונדאמענטאלער קאסמישן "טעפיך" -- דער הינטערגרונט אין וואס אלע פעולות פון דער וועלט שפילן זיך אויס. איינשטיין האט מחדש געווען אז ספעיס איז דינאמיש, און נעמט טייל אין דעם פראצעדור פון תנועה און פעולה; ער בייט זיך און קנייטשט זיך.

במילא, אויב מקום איז א באשעפעניש בתוך הבריאה, מעג מען אים שוין פרובירן צו פארשטיין -- פונקט ווי יעדע אנדערע זאך, ערשיינונג און פענאמען. די הנחה אז "אזוי איז עס" איז עפעס צו וואס מען דארף עווענטועל צוקומען ביי יעדער זאך. אייביג וועט מען סוף כל סוף זיך מוזן אפשטעלן און זאגן: פארוואס? ווייל אזוי איז עס!

שרגא האט געשריבן:אפילו אויב זאל מען אויף אן אופן ארויסזייגן יעדע איינציגע אטאם און פארטיקל פון א באשטימטע פלאץ אין ספעיס, וועט עס נישט ווערן "אויס", עס וועט נאך אלץ בלייבן א יש, און עס וועט זיין א טייל פון "ספעיס", פון "מציאות" (ווי לגבי אז אנדערע קוואנטום כוחות, ווי "דארק ענערדזשי" וועלן דארט ווייטער פונקציאנירן).

ביזטו זיכער? עס ליגט מיר עפעס אין קאפ, אז אויב זאל מען אויסליידיגן ספעיס פון ממש אלעם, וועט טאקע גארנישט בלייבן - אריינגערעכנט מקום. כ'בין אבער נישט זיכער צי כ'האב עס טאקע געלייענט, אדער פשוט אויספאנטאזירט.

אויף דער קוואנטום מדריגה איז נאך אפילו גרינגער צו חקר'ן איבער מקום. דארט קען מקום "נעלם" ווערן, צעקנייטשט ווערן, באשאפן ווערן. עס קען אפילו "באבלען".

כיהודה ועוד לקרא בין איך אויך מפליא די תגובה פין ר' שרגא, מסביר געווען אזוי שיין בטוב טעם ודעת, ממש שפתיים ישק. ספעציעל ווען ער רעדט פין קאמפליצירטע סייענטיפישע טערמינען, איז ער עס מסביר בטוב טעם ודעת, אזוי אז מיר פשוטע מענטשען זאלען דאס אויך פארשטיין. ווייל אהן דעם איז ברענגען די טערמינען גארנישט קיין הילף צום הבנת הענין עס איז נאר א בחינה פין לערבב את השטן. יישר כח אייך.
וועל איך זיך טאקע צוכאפען דערצו אין פלעגערייזען דיינע ווערטער זעלבסט. פארשטייט זיך מיט אפאר קליינע טאטש-אופס אזוי אז עס זאל ארויסברענגען מיי סייד אף די סטארי.
די שרייבסט אויף מקום אז:

"עס איז פשוט א מציאות וואס איז אנוועזנד איבער די גאנצע בריאה, פונקט ווי צייט. און ניין, מיר קענען נישט רעדן דערפון אן דעם וואס עס זאל האבן א שייכות מיט עפעס אן אנדערע זאך אין די מציאות, פונקט ווי קענסט נישט רעדן פון צייט אן דעם וואס זאלסט רעדן כלפי עפעס אנדערש, ווייל אלעס איז געקניפט און געבינדן. יא, מיר ניצן ספעיס אויך צו מעסטן די צייט וואס עס נעמט אנצוקומען פון איין פלאץ צום אנדערן"

ר' שרגא, איך בין ממש אויף איין פעידזש דא מיט דיר. די שרייבסט אז מיר קענען נישט רעדען פון ספעיס "אן דעם וואס עס זאל האבן א שייכות מיט עפעס אן אנדערע זאך אין די מציאות". אקוראט אזוי. איך וויל נאר מפרש זיין אין זאגען אז די "עפעס אן אנדערע זאך אין די מציאות" איז טאקע אונזער באליבטע 'זמן'. ד.מ. מיר קענען נישט רעדען פין מקום אנדעם וואס זמן קומט אריין אין די פיקטשער. ווייל עס איז נישטא קיין שום הגדרות חוץ מקום וזמן.
יעדע פיזישער הגדרה אין די מציאות ווען מען צונעמט עס צו איר פונדעמאנטאלער שורש, קומט מען אהן צו מקום אין זמן. שמעק, טעיסט, הייס, קאלט, שנעל, שטייט, ווייך, הארט, אין אלע פינעף חושים, זענען אלעס כעמיקאלע רעאקציעס וואס דאס מיינט א שינוי אין די פלעצער פין די עלעקטראנס וכדו'. איז דאך דאס אויב אזוי א הגדרה אין מקום. והוא הדין מיט רעאקציעס אינעם נוקליאוס ועוד, אלעס איז א השתנות אין מקום.
יעצט אז די האסט דא מסכים געווען אז " מיר קענען נישט רעדן דערפון [דהיינו מקום] אן דעם וואס עס זאל האבן א שייכות מיט עפעס אן אנדערע זאך אין די מציאות" מיזען מיר דאך בהכרח אנקומען צו זמן. ווייל דאס איז די איינציגסטע "אנדערע זאך" וואס איז דא ביים פונדעמענטעל לעוועל פין מקום
אין איך בין אויך מסכים צו דיר וואס די שרייבסט בנוגע זמן. "קענסט נישט רעדן פון צייט אן דעם וואס זאלסט רעדן כלפי עפעס אנדערש". דא אויך בין איך מפרש אז דיין "עפעס אנדערש" איז בהכרח מקום, ווייל דאס איז די איינציגסטע "עפעס אנדערש" וואס איז דא ביים פונדעמענטעל לעוועל פין זמן.
דעס אז מקום אין זמן זענען די פונדענמענטעל הגדרות מיט וואס מיר כאפען אהן די גאנצע פיזישער בריאה איז באמת ידוע ומפורסם [four dimensional spacetime]. איז דאך אויב אזוי מוכרח אז ווען מען איז מגדיר מקום אדער זמן מיט "עפעס אנדערש", מיינט עס אז מען איז מגדיר איינע מיט די אנדערע, ווייל אויפן פונדעמענטעל לעוועל איז נישטא עפעס אנדערש ווי דעי צוויי הגדרות.
[נ.ב. אביסל הסבר אין די ווארט "פונדעמענטעל לעוועל".
קאליר, לדוגמא, איז נישט קיין פונדעמענטעל מושג. די הגדרה פין די פארשידענע קאלירען וואס מיר פארמאגען איז "די פארשידענארטיגקייט אינעם מקום וזמן פין די ליכט כוואליע". קומט אויס אז אין טיפקייט רעדן מיר שוין נישט פין קאליר אלץ א יסודותדיגער מושג, ווייל מיר זעהו אז איר יסוד איז נישט מער ווי שנוים פין מקום אין זמן. איז דאך אויב אזוי מקום אין זמן די שורש אין יסוד פין קאליר. משא"כ מקום וזמן זעלבסט גייט נישט טיפער. אזוי איז עס ביי איעדע מציאות, עס סטאפט מיט מקום וזמן, וועגן דעם הייסן זיי די יסודותדיגע [פונדעמענטעל] מושגים אין די בריאה.]

בסך הכל וואס איך וויל דא מיט דעם איז די זעלבע זאך וואס איך האב געוואלט מיטן פרעגען די שאלה "וואס איז מקום?" [שרייבענדיג דאס מאל מיט אביסל מער פילוזופישע טערמינען, על אף וואס איך בין בכלל נישט באהאווענט אין פילזופיע. אזוי ווי אפאר אנדערע שרייבערס דא, בין איך אויך נישט אזוי אנטצוקט מיט לופטיגע פילוזופיע. פילוזופיע לאזט זיך זאגען אין טעארייזען לאין שיעור אויב טוט זיך עס נישט גראונדען מיט עמפירשע הוכחות. פין דעסטוועגען מיין איך אז ווען מען רעדט פין פארשטיין רעלאטיוויטי וואס טוישט אונזער הבנה אין מקום וזמן, פארלאנגט זיך אביסל פארטיפען זיך אין אט די מושגים אין אוודאי דערנאך מאכען זיכער אז עס שטימט מיטן פאקט וד"ל]
מיין פוינט איז אז איינמאל מיר פארשטיין אז ספעיס מיינט 'די אונטערשייד פין עקספיריענסען עקזיסטענץ א' ביז עקזיסטענץ ב' איז דאס דאך "גקניפט אין געבינדען" מיט זמן. ווייל די איינציגע אינטערשייד\מרחק איז דאך די צייט מרחק.
דאס איז מיי טעיק אין די הבנה פין טיים-ספעיס קאנטיניום. מיט אט די הבנה אז מקום רעדט באמת פין זמן וכן להיפך, פארשטייט מען וואס די אלע וואס זענען מסביר די רעלאטיביטי טעארי בנוצען זיך מיט 'גרעעפס' ווי מען ווייזט זמן אין צורה פין מקום וכדו'.

יעצט פאר די סעיק אף דיס דיסקאשען, נניח אז מיר אלע זענען מסכים צו די נקודה אז מרחק\מקום איז א מדידה אין זמן [ווייל מיט די ווארט מרחק מיינען מיר צו זאגען נישט מער ווי דאס אז עס געדויערט צייט אנצוקומען פין פוינט א' צו פוינט ב'] זאגט דאך דאס אז מקום אין זמן זענען, ווי ר' פשוט האט אזוי שיין געזאגט, "די זעלבע אידענע נאר אנדערש געשלייערט".
שטעלט זיך די שאלה [ווי איך האב געשריבען אין איינע פין מיינע גאנץ ערשטע תגובות] עס איז א מדידה בנוגע די צייט וואס עס געדויערט אנצוקומען פאר וועם? עס ווענדט זיך דאך ווי שנעל מען פארט. מען מיז בעל כרחך רעדן פין א ספעציפישען ספיד. נעם למשל די היינטיגע מדידה פין א מעטער. די אפיציעלע מעסטונג איז די מרחק וואס א שטראל פין ליכט פארט אין די צייט פין 299,792,458\1 פין א סעקונדע. פארשטייט מען אליינס אז אויב מען ספעציפירט נישט אז מען רעדט פין א שטראל פין ליכט איז דאך לא אמר כלום. איז לענינינו די שאלה וואספארא ספיד רעדט מען דא? ספעיס איז טאקע די צייט וואס עס געדויערט צו עקספיריענסן עקיזסטענס א' ביז עקזיסטענס ב', אבער מיר דארפען קובע זיין פין וועלכע טרעוולער מיר רעדן דא.
עס דארף נישט זיין קיין שום ספעציעלע טרעוולער, [מען וואלט געקענט למשל קובע זיין די מרחק פין א מעטער לויט די צייט וואס עס געדויערט פאר סאונד [קול] צו גיין. פאר געוויסע סיבות איז געווען באקוועמער פאר די אפיציעלע מודדים צו ניצען ליכט שטראל] די זעלבע בנוגע די טיפע הגדרה פין מקום וואו עס פארלאנגט זיך מען זאל רעדן פין איין געוויסע טרעוולער סיי וואסארא טרעוולער וואוד דא די טריק.
פאר סאם ריזען איז ליכט די לאקי טרעוולער. מען ניצט איר ווען מען רעדט פין די צייט וואס עס געדויערט פין פוינט א' צו פוינט ב'. ליהודים היתה אורה, מזל טוב מקודשת.

אבער אזוי ווי מיר ווייסען, מקודשת ברענגט מיט אירע קאמפליקאציעס. אין אונזער פאל קומט ליכט שטראל מיט א טענה. איר האט יעצט קובע געווען אז מקום איז תלוי אין די צייט וואס איך קום אהן פין א' צו ב', אבער איר ווייסט דאך גאנץ גוט אז צייט באדייט די מספר פין שנוי פין מאורעות [טשעינדזש אף עווענטס]. נו, פרעגן מיר וואטס יאאר פראבלעם וויט דעט? ענטפערט ליכט, מיין פארבלעם איז אז שנוי איז תנועה וואס דאס איז באזירט אויף מקום [תנועה איז זיך ריקען פין פלאץ (געדענק אז די איינציגע צוויי פונדעמענטעל קאצעפטס וואס מיר פארמאגען איז מקום אין זמן. אין ווען מיר זענען מסביר זמן אז עס איז א מעזשור [מדידה] פין די טשעינדזעס וואס איז געשען, איז די טשעינדז בע"כ בנוגע די איינציגע פארבליבענע מושג דהיינו מקום)].
נו, אין? עטץ פרעגטס נאך נו אין? עטץ האט דאך קובע געווען מקום געבעיסד אויף מיין ספיד, סאו ביי מיין ספיד געשעט הערשט מקום, איך קען נאך נישט עקספיריענסען א טשעינדז דערין. איך קען קיינמאל נישט עקספיריענסען א טשעינדז אין מקום. אין אזוי ווי צייט איז א מדידה פין טשעינדז אין מקום, בין איך בעסיקלי סטאק אין טיים. [טשעינדז אין מקום איז טיים]. דעעטס נאט עווען דע ווארסט אף איט וויינט ליכט. איך בין איין שטיק מקום. עטץ רופט דאך מיין ספיד 'מקום' סאו קוק וואספארא מעסס איך בין.

עד כאן המעשה. צו פארשטיין די מעשה גרינגער דארף מען פרובירן נישט צו וויזואלייזען מקום מיט אונזער טעגליכע באגריף, מיר זאלען עס נאר זעען לפי די אבסטראקט איידיע וואס עס איז.
ווייס איך צו דאס איז ריכטיג? אויסדריקליך נישט. איך דארף טרעפען א פיזיקער וואס האט מער געדולד צו מיר ווי קול דודי אין איז מסכים עס צו קוקען פין דעם קוק ווינקעל אין פסקענען צו דיסס עדדס אפ אין פארשטייט זיך וועלען עס עקספליענען צו מיר אין אידיש נישט גריכישע ספעציעלעזירטע סייענטיפישע טערמינן. אדער אפשר וועט שרגא מיט זיין גארנישט אזעלעכע קנאפע ידיעות ארויסהעלפען דא.

עלעקטראמאגנעטיק ספיד
אויב [אוי איז דאס א גרויסע אויב] די אויבען דערמאנטע איז אמת האב איך געטראכט וואס קען זיין די סיבה פארוואס מען האט פונקט בוחר געווען די ספיד אף לייט אלץ די טרעוולער. דהיינו פארוואס טוען מיר אינטואיטיבלי מאכען מקום געבעיסד אויף ספיד אף לייט. האבעך געקלערט פאר נכון צו זאגען [ס'איז דאך שוין ליל שישי מ'מעג זאגען אביסל פלפול דא] אז דאס איז ווייל אונזער קאממאן איעדן טאגעדיגער ספיד איז דאס וואס מיר זעעהן מיט די אויגען אין דאס איז דאך די ספיד אף לייט.
אין אויב וועלען מיר אננעמען וואו דער מאן דאמר וואס האלט אז דער אמתדיגע אמתע אמת איז אז די איינציגסטע זאך וואס מיר האבען באמת איז אונזער פיזיקעל סענסעישאנס [אודה ולא אבוש איך בין שטארק נוטה צו דעי מיינונג (חמשת החושים של אדם קדמון)] איז לפי"ד אפי' מער מובן אז מיר ניצען אינטואטיביש אט די ספיד. ווייל די פיזיקעל סענסעישאנס איז קעמיקאל רעאקשאנס אין קעמיקאל רעאקשאנס איז דאך שיניום אין די עלעקטראנס, וואס די עלעקטראנס ארבעטען מיט אן ענערגי וואס מיר רופען עלעקטרא-מאגנעטיק. אין אט די ענערגיע איז די ספיד אף לייט.

נ.ב. מיין מיינונג אז אלעס איז אונזער פיזישער סענסעישאנס קומט צוזאמען מיטן פארשטיין אז מקום וזמן איז נאר א וועג וואס מיר האבען זיך מסדר און מגביל געווען אט די סענסעישאנס. אין אז באמת האבען די סענסעישאנס נישט קיין הגדרה והגבלה מצד עצמו אין וועגען דעם קען מען נישט מגדיר זיין, דעפיינען, דהיינו געבן א דעפיניטשאן [געבן צו פארשטיין] פאר א בלינדען מענטש די עקספיריענס פין קאליר. ווייל עקספיריענס בעצם איז בע-יאנד דעפעניטשאן. דהיינו אינדרויסען פין סיי וואס פאר א הגדרה והגבלה. אבער דאס איז שוין גאנץ אן אנדערע שמועס.

שרגא, כ'גלייך אויך דיין אונטערשריפט. אין איך וועל לאזען דיך אדער עניבאדי עלס עס יוזען. והבן

may be maybe האט געשריבן:שטעלט זיך די שאלה [ווי איך האב געשריבען אין איינע פין מיינע גאנץ ערשטע תגובות] עס איז א מדידה בנוגע די צייט וואס עס געדויערט אנצוקומען פאר וועם? עס ווענדט זיך דאך ווי שנעל מען פארט. מען מיז בעל כרחך רעדן פין א ספעציפישען ספיד. נעם למשל די היינטיגע מדידה פין א מעטער. די אפיציעלע מעסטונג איז די מרחק וואס א שטראל פין ליכט פארט אין די צייט פין 299,792,458\1 פין א סעקונדע. פארשטייט מען אליינס אז אויב מען ספעציפירט נישט אז מען רעדט פין א שטראל פין ליכט איז דאך לא אמר כלום. איז לענינינו די שאלה וואספארא ספיד רעדט מען דא? ספעיס איז טאקע די צייט וואס עס געדויערט צו עקספיריענסן עקיזסטענס א' ביז עקזיסטענס ב', אבער מיר דארפען קובע זיין פין וועלכע טרעוולער מיר רעדן דא.
עס דארף נישט זיין קיין שום ספעציעלע טרעוולער, [מען וואלט געקענט למשל קובע זיין די מרחק פין א מעטער לויט די צייט וואס עס געדויערט פאר סאונד [קול] צו גיין. פאר געוויסע סיבות איז געווען באקוועמער פאר די אפיציעלע מודדים צו ניצען ליכט שטראל] די זעלבע בנוגע די טיפע הגדרה פין מקום וואו עס פארלאנגט זיך מען זאל רעדן פין איין געוויסע טרעוולער סיי וואסארא טרעוולער וואוד דא די טריק.
פאר סאם ריזען איז ליכט די לאקי טרעוולער. מען ניצט איר ווען מען רעדט פין די צייט וואס עס געדויערט פין פוינט א' צו פוינט ב'. ליהודים היתה אורה, מזל טוב מקודשת.

די שאלה פארוואס מיר מעסטען אלעס אין ספיד אוו לייט, צו מיין קליין געפעלע מיין איז אז ס'פשוט, ספיד אוו לייט איז א שיינע נאמען, דאס איז די ספיד פון די יוניווערס, וואס א מעסס-לאזע פארטיקעל, ווי פאוטאנס, ליכט באשטאנדטיילן, און יעדע מעסלעסס פארטיקעל, פליט אויף דעם ספיד פון c. ס'האט נישט צו טוהן אויב מיר האבן אויגן אדער סיי וועלכע כלים אויפצוכאפן דעם ספיד וועט דאס ווייטער בלייבן די ספיד לימיט פונעם יוניווערס. און א גארנישט קען נישט גיין שנעלער ווייל דאס דיפייעד לאגיק, מיט די גאנצע טוץ פון פראבלעמען פון טיים טרעווען ברענגט. סא ווען אונז וואלטן געווען בלינד, און ארומגעוואקט מיט סאונאר אויגן וואס באנוצט זיך מיט סאונד וועיווס אנשטאט לייט פארטיקעלס, וואלט צייט און מקום ביהעיווט די זעלבע, ווי שרגא האט געזאגט, אז אן קיין שום נברא אויפן וועלט וואלט עס אויך אזוי געווען.

פשוט קאמפליצירט האט געשריבן:וואס האט געצוואונגען סייענס אויפצוקומען מיט דעם "איטהער", הגם קיינער האט אים נישט געזען אדער געוואוסט וואס ער איז? איז די סיבה, ווייל אין דער אילוסטראציע מיט דעם רייזנדן אין דער באן האבן מיר געזען אז די שנעלקייט מיט וואס א ריקנדע זאך פארט איז תמיד רעלאטיוו - עס ווענדט זיך פון וועלכן פערספעקטיוו. ס'איז אבער פאראן איין אויסנאם, איין בריאה וואס פליט שטענדיג מיט'ן זעלבן ספיד, אפגעזען פונעם מענטש/קוק-ווינקל וואס מעסט איר. די דאזיגע זאך איז ליכט. א ליכט-שטראל פליט אומגעהויער שנעל, 186,000 מייל פער סעקונדע. מיר זעען קיינמאל נישט א ליכט-שטראל אין עקשאן, ווייל אונזערע אויגן קענען נישט אויפכאפן אזעלכע דקות'דיגע שנעלקייטן. ווען עמיצער ריקט דעם סוויטש און צינדט אן א לעקטער, ווערט באלד ליכטיג. דאס איז אבער נישט אינגאנצן אזוי; עס געדויערט א כהרף עין פונעם ריקן דעם סוויטש ביז די ליכט פונעם באולב קומט אן צו אונזערע אויגן.

איך האב אקארשט אנגעהויבן לייענען דעם אשכול אבער איך מוז קודם קלאר פארשטיין יעדע זאך אין א סדר. און צוערשט אויב עמיצער קען מיר ערקלערן, וויאזוי טאקע האט מען געמאסטן, די ספיד אף לייט?.
און צו ווען איינער זאל 186,000 מאל זעכציג, - מייל אוועק פון מיר עפענען א ריזן טארטש, מיט א ליכטיגקייט וואס קען גרייכן ביז מיר, און גארנישט שטייט אין וועג. וואלט איך עס ערשט געזען אין א שעה? (אדער ווייניגער אביסל ווייל מיין אויג זעט דאך אויך ביז א געוויסע ווייטקייט)

בן תמליון האט געשריבן:איר שרייבט אביסל קאמפליצירט, איך מיין אויף מאמע לשון קען מען מסביר זיין איינשטיינס רעלאטיוועטעט אביסל אנדערש: וואס איז צייט? צייט עקזיסטירט נישט. ווען איר קוקט אויפן זייגער און עס האט זיך גערוקט ווייסט איר עס איז אדורך צייט. א גראזל איז אן אינטש היינט אין א חודש איז זי צוויי; אט איז אדורך צייט.
צייט איז א בייאלאגישער פראצודור ווען זאכן עלטערן זיך. קוקט גוט אן דעם בר מצוה בחורל קומט צוריק ביי זיין חתונה, צייט לויפט הא?

איינשטיין האט מחדש געווען אז ווען א זאך רוקט זיך איז דער בייאלאגישער צייט זייגער שטייטער, דאס הייסט צייט איז נישט אבסאלוט נאר רעלאטיוו. דאס איז מיט דער צייט, און היינט מיט קאמפיוטערס אויפגעוויזן געווארן אלס א פאקט חאטש מיט די פליישיקע אויגן איז אוממעגליך צו זען אז איר בלייבט עטוואס אינגער ווען איר פארט אויף א באן אדער עראפלאן איז עס דאך א פאקט. איינשטיין האט אויסגערעכנט אז ווען זאכן לויפן ביים שנעלקייט פון ליכט, וואס איז לויט איינשטיין די שנעלסטע לויפענדע זאך אין די בריאה, בלייבט דער בייאלאגישער זייגער שטיין דאס הייסט זאכן עלטערן זיך נישט, צייט בלייבט שטיין!

א באקאנטע משל האט איינשטיין פארגעלייגט: א צווילינג ברודער ביידע 13 יאר אלט, איינער נעמט א רייזע מיט א ראקעט וואס פליט מיט שנעלקייט פון ליכט, ווען ער קומט צוריק נאך א וויילע צום ערד קוגל, טרעפט ער דעם צווילינג ברודער אן אלטער איד מיט א ווייסע בארד אבער ער איז פארבליבן א 13 יעריקער בחורל.

במחילת כבודך האב איך בעסער פארשטאנען פשוט קאמפליצירט.
און דער משל פארשטיי איך טאקע נישט. בין איך טאקע אזוי דום?
לדעתי שטימט עס נאר אויב דער פליער קערט זיך צוריק צופיס. ווייל אמת ער איז טאקע געפלויגן 180,000 מייל פער שעה, אבער אונטן עקזעסטירט נאכאלץ זמן, און ס'האט אים נישט גענומען מער ווי עטליכע מינוט?!
דער בייאלאגישער זייגער בלייבט שטיין (אויך נישט אינגאנצן) נאר ווילאנג דו פליעסט מיט ספיד אף לייט.

אינאיינוועגס טוה איך מיר באדאנקען פאר יעדעם איינעם און בפרט פ"ק, ס'איז באמת א געשמאק צו לייענען אמאל עפעס אינטעליגענציע אויף אידיש.

טאמבל סאס האט געשריבן:

פשוט קאמפליצירט האט געשריבן:וואס האט געצוואונגען סייענס אויפצוקומען מיט דעם "איטהער", הגם קיינער האט אים נישט געזען אדער געוואוסט וואס ער איז? איז די סיבה, ווייל אין דער אילוסטראציע מיט דעם רייזנדן אין דער באן האבן מיר געזען אז די שנעלקייט מיט וואס א ריקנדע זאך פארט איז תמיד רעלאטיוו - עס ווענדט זיך פון וועלכן פערספעקטיוו. ס'איז אבער פאראן איין אויסנאם, איין בריאה וואס פליט שטענדיג מיט'ן זעלבן ספיד, אפגעזען פונעם מענטש/קוק-ווינקל וואס מעסט איר. די דאזיגע זאך איז ליכט. א ליכט-שטראל פליט אומגעהויער שנעל, 186,000 מייל פער סעקונדע. מיר זעען קיינמאל נישט א ליכט-שטראל אין עקשאן, ווייל אונזערע אויגן קענען נישט אויפכאפן אזעלכע דקות'דיגע שנעלקייטן. ווען עמיצער ריקט דעם סוויטש און צינדט אן א לעקטער, ווערט באלד ליכטיג. דאס איז אבער נישט אינגאנצן אזוי; עס געדויערט א כהרף עין פונעם ריקן דעם סוויטש ביז די ליכט פונעם באולב קומט אן צו אונזערע אויגן.

איך האב אקארשט אנגעהויבן לייענען דעם אשכול אבער איך מוז קודם קלאר פארשטיין יעדע זאך אין א סדר. און צוערשט אויב עמיצער קען מיר ערקלערן, וויאזוי טאקע האט מען געמאסטן, די ספיד אף לייט?.
און צו ווען איינער זאל 186,000 מאל זעכציג, - מייל אוועק פון מיר עפענען א ריזן טארטש, מיט א ליכטיגקייט וואס קען גרייכן ביז מיר, און גארנישט שטייט אין וועג. וואלט איך עס ערשט געזען אין א שעה? (אדער ווייניגער אביסל ווייל מיין אויג זעט דאך אויך ביז א געוויסע ווייטקייט)
דיינע אויגן זעט נישט ביז א געוויסע ווייטקייט - דיינע אויגן רעפלעקטירט די ליכט וואלן וואס האקן זיך אן אין עס. אבער דאס איז א שמועס פאר דיר. לגבי דיין שאלה - יא, ממש אזוי. מיר זעען טאקע די זון שטראלן אכט מינוט שפעטער ווייל עס נעמט אכט מינוט פאר די ליכט שטראלן פון די זון אנצוקומען ביז אונזער וועלטל. ווען מיר האבן זריחה איז אייגענטליך אכט מינוט נאך וואס דער זון איז געווען אין די פאזיציע וואס מיר זעען אלס זריחה.

און וויאזוי האט איינשטיין געוואוסט די פונקטליכע ספיד אף לייט? דורך מעטאמאטישע חשבונות איז דאס מעגליך צו וויסן?

טאמבל סאס האט געשריבן:און וויאזוי האט איינשטיין געוואוסט די פונקטליכע ספיד אף לייט? דורך מעטאמאטישע חשבונות איז דאס מעגליך צו וויסן?

ער האט דאס געוואוסט פון אסטראנאמער בעפאר אים וועלכע האבן שוין געמאכט די חשבונות. די ספיד אף לייט האבן שוין די גריכן פרובירט צו מעסטן. דער ערשטער וואס האט עס אויסגעמאסטן איז געווען אלע ראמער, וועלכער האט זיך טועה געווען. שפעטער איז מען געווארן מער און מער פונקטליכער ביז מען איז צוגעקומען צו די פונקטליכע נומער, זע דא.

געפילטע פיש האט געשריבן:וועסטו זאגן אז איך מוז נוצן צייט מסביר צו זיין פאר דעם באגרענעצטן ילוד אשה וואס דאס מיינט? סא וואט? ווער זאגט אז וויבאלד איך דארף בארגן א משל פון צייט דאס מסביר צו זיין מיינט אז ס'בעצם די זעלבע?

עס איז נישט א אישו פין מסביר זיין, עס איז א אישו פין מגדיר זיין. די הגדרה פין א קאמפיוטער איז אז עס רעכענט אויס זאכען וכו' וכו'. דאס איז איר מהות, נישט א הסבר פאר א ילוד אשה. די הגדרה פין די זאך איז די זאך. אז עס רעכענט נישט אויס זאכען וכו' וכו' איז עס נישט קיין קאמפיוטער.
די אויבענדערמאנטע הגדרה פין מקום איז 'צוויי נקודות פין עקזיסטענץ [א' אין ב'] וואס עס דארף אדורך גיין א געוויסע מאס צייט פין ווען מען עקספיריענסט א' ביז ווען מען עקספיריענסט ב'.'
לו יציור אז עס דארף נישט דורך גיין קיין צייט פין ווען מען עקספיריענסט א' ביז ב', איז נישטא קיין שום אפטיילונג פין א' ביז ב'. דהיינו כלפי וואס איז עס מרוחק. אויב די הגדרה איז ריכטיג מיינט עס אז די גאנצע מהות פין מרחק\מקום איז די צייט אפלויף.
אויב האלטסט די אז דאס איז נישט איר הגדרה, ביטע זאגט וואס איז עס יא?

די פלאץ וואס איז אינצווישען יעצט איז א עקסרע זאך אז עס נעמט צייט דעריך צי גיין???

איך וועל אהער ברענגען איינער וואס איז שיין מאסביר אין עטליכע זייטען די נושה אז דעי וואס האבן מישט פארשטאנען ביז דא זאלען האבן די מעגליכקייטען עס צו פארשטיין

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

18

13

14

15

מ'קען ליינען דעם גאנצן בוך דא

שכח

דער קאמעדאר שמעון דזשיגאן האט אמאל דערקלערט מיט א פשטות איינשטיינסט רעלאטיוויטעט טעאריע ווי פאלגענד:

7 האר איז א סך אדער ווייניג?

ווענדט זיך וואו, אויף די קאפ איז עס צו ווייניג, אין די מילך איז עס צו סך! אט דאס מיינט רעלאטיוו...

טאמבל סאס האט געשריבן:Q: If a photon doesn’t experience time, then how can it travel?

יישר כוח, כ'גיי עס שוין ליינען

אבער לפי זכורני, איז פשוט, די פאוטן טוט אויך נישט עקספירענס'ן קיין מקום, לפי איינשטיין איז עס איין זאך וואס רופט זיך space-time

ATUB @קול דודי ATUB האט געשריבן:


וועט דאס זעלבע זיין אויב דער ערעפלאן איז הויעך צען שטאק און איך שיס ארויף א באלל צען שטאק הויעך, וועט עס טאקע ארויפפארן און אראפפארן גראד?
און וואס איז מיט א שיף (אהן קיין דאַך)?

וועט דאס זעלבע זיין אויב דער ערעפלאן איז הויעך צען שטאק און איך שיס ארויף א באלל צען שטאק הויעך, וועט עס טאקע ארויפפארן און אראפפארן גראד?
און וואס איז מיט א שיף (אהן קיין דאַך)?


אפילו הינדערט שטאק, אויב ס'פארמאכט איז די ווארף פון די באלל נאר רעלאטיוו צום עראפלאן וועט עס פאלן נאר גראד אראפ.
א שיף אן קיין דאך, איז ווען די באלל איז אין די לופט, ווענדט זיך עס ווי שטארק די באלל איז רעלאטיוו צו די לופט פון די אטמאספערע אינדרויסן, אן קיין ווענט וועט עס פאלן גראד אראפ פאר די מענטש וואס קוקט פון אינדרויסן פון שיף, ווי העכער די ווענט (ווי ווייניגער די דרויסענע אטמאספערע) אלץ מער וועט עס גיין מיט די שיף אינאיינעם.

עך עך אי אר האט געשריבן:וועט דאס זעלבע זיין אויב דער ערעפלאן איז הויעך צען שטאק און איך שיס ארויף א באלל צען שטאק הויעך, וועט עס טאקע ארויפפארן און אראפפארן גראד?
און וואס איז מיט א שיף (אהן קיין דאַך)?


אפילו הינדערט שטאק, אויב ס'פארמאכט איז די ווארף פון די באלל נאר רעלאטיוו צום עראפלאן וועט עס פאלן נאר גראד אראפ.
א שיף אן קיין דאך, איז ווען די באלל איז אין די לופט, ווענדט זיך עס ווי שטארק די באלל איז רעלאטיוו צו די לופט פון די אטמאספערע אינדרויסן, אן קיין ווענט וועט עס פאלן גראד אראפ פאר די מענטש וואס קוקט פון אינדרויסן פון שיף, ווי העכער די ווענט (ווי ווייניגער די דרויסענע אטמאספערע) אלץ מער וועט עס גיין מיט די שיף אינאיינעם.

א דאנק!
ברשותך, לאמיר עס צונעמען שטייטליך, ווייל איך פארשטיי נאך אלץ נישט:
דבר פשוט הוא אז יעדער ריקעדיגע זאך רוקט זיך בעצם נאר רעלעטיוו צו אן אנדערע זאך, אבער פאר זיך אליין שטייט ער אויף איין פלאץ.
גאלילאו לייגט צו אז נישט נאר די זאך אליין שטייט, נאר אויך אלעס וואס פארט מיט מיט דעם.
דאס איז די סיבה פארוואס ווען מען ווארפט א שיך צום דאך פונעם עראפלאן בשעת עס פליהט, וועט דער שיך ארויפפארן גראד, ווי כאילו דער עראפלאן שטייט.
לכאורה איז דער הסבר, ווייל אפילו ווען דער שיך פארט ארויף "ווערטיקעלי" פארט ער נאך אלץ ''האריזאנטעלי'' מכח דער שטופ וואס דער עראפלאן האט אים דערלאנגט ווען ער איז געווען אין דער האנט פון דעם ווארפער.
מיין שאלה איז, וועט דער האריזאנטעלי געפארעכץ אנהאלטן אפילו אויב דער עראפלאן איז הויעך הונדערט מעטער און דער שיך פליט ארויף ביז אויבן, אזש ס'פארלירט די ווערטיקעלי שטופ פון זיך אליין?
זאת ועוד אחרת, פארוואס אין דער וועלט וועט נישט געשעהן די זעלבע ביים שיסן א שיך ארויף פון דער דעק פון א שיף. וואס איז דא אנדערש???
ביטע זיך נישט בייזערן אויף מיין פאטעטא קשיא, איך זעה אז דו ענפערסט אויף דעם אבער איך פארשטיי נישט עומק דבריך.

חאצקל האט געשריבן:דער קאמעדאר שמעון דזשיגאן האט אמאל דערקלערט מיט א פשטות איינשטיינסט רעלאטיוויטעט טעאריע ווי פאלגענד:

7 האר איז א סך אדער ווייניג?

ווענדט זיך וואו, אויף די קאפ איז עס צו ווייניג, אין די מילך איז עס צו סך! אט דאס מיינט רעלאטיוו...

איך פארשטיי אז דאס איז נאר א וויץ, איך ציטיר דאס סתם פאר אינטרעסאנטקייט. פון דעם בוך What is Relativity, א גוטע בוך אויף רעלאטיוויטעט אין layman’s טערמינען, פון דר. דזשעפרי בעננעט (ער זאגט דארט אז ס׳איז אין א וועג גרינגער פאר קינדער צו פארשטיין דעם קאנצעפט פון רעלאטיוויטעט און צייט dilation, ווי איידער עלטערע וואס זענען מער איינגעגעסן אין די notion פון אבסאלוט צייט).

אויך, פאר אן אינטרעסאנטע layman’s איבערבליק אויף דעם דעפיניציע פון ״צייט״ (ווי אויך אויף רעלאטיוויטעט און קוואנטום פיזיקס בכלל) וואלט איך געראטן צו ליינען דעם בוך, We Have No Idea, פון דר. יארגע טשאם און דר. דניאל ווייטסאהן.


Sent from my iPhone using Tapatalk

may be maybe האט געשריבן:

קול דודי האט געשריבן: But I fail to see the point of this discussion.

Maybe the point is that when we talk so much about time and space it might be of great help to define the concepts in discussion. n

I quoted Kant to you where he denies that either space or time are substance or entities in themselves, but they are rather simply elements of a systematic framework we use to structure our experience". You so courageously dismissed it out of hand, saying "Kant knew not what he was talking about when it came to physical reality

Then I quoted Einstein saying precisely the same thing "Space and time are modes by which we think, not conditions under which we live" . n

Shouldn't that point out that maybe, just maybe, it might be worthwhile to have a good grasp of time and space first, and only then go on to 'vacuum energy' and the likes? n

?Is it possible that Einsteins deep philosophical pondering is what got him his theory in the first place

Here's what this Einstein guy writes about philosophy and his theory of relativity

One sees that in this paradox [the pursuing of a beam of light paradox] the germ of the special relativity theory is already contained......Clearly to recognize this axiom and its arbitrary character really implies already the solution of the problem
The type of critical reasoning which was required for the discovery of this central point was decisively furthered, in my case, especially by the reading of David Hume's and Ernst Mach's philosophical writings." (Albert Einstein, "Reply to Criticisms," in Albert Einstein: Philosopher-Scientist, Edited by Paul Arthur Schilpp, Harper Torchbooks, p 679, 1949/1951.) n

באנו למחלוקותם של דירעק עם באהר ואיינשטיין...

פונ׳ם בוך Void פון דר. דזשעימס אווען וועטעראל.

אין דעם שמועס פון איינשטיין׳ס טעאריע און די שנעלקייט פון ליכטיגקייט (און אז מ׳האט דערמאנט דאס וואס דר. דזשעראלד שראודער האט פרובירט צו נוצן איינשטיין׳ס טעאריע פאר זיין היפאטעזיע) איז אינטרעסאנט צו דערמאנען דער YEC דר. דזשעיסאן לייל׳ס [ליסלע׳ס] אניסאטראפיק סינקראני קאנווענשאן, וואס ער נוצט צו פארענטפערן די שיטה אז די וועלט איז נישט עלטער פון 6000 יאר פון די קשיא/ראיה אז מ׳זעהט די ליכטיגקייט פון שטערנס וואס האבן אונז נאר געקענט גרייכן נאך ביליאנען יארן [לויט ווי שנעל ליכטיגקייט קען גיין].

דאס איז דורכ׳ן נוצן דעם פראבלעם פון געוואר ווערן די איין-וועגעדיגע שנעלקייט פון ליכטיגקייט. דהיינו, אונז ווייסן מיר אז c, די שנעלקייט פון ליכטיגקייט, איז 186,282 מייל פער סעקונדע, מכח דעם וואס אונז זעה׳מיר אז די צוויי-וועגעדיגע [ראונד טריפ] שנעלקייט פון ליכטיגקייט, ווען מען מעסט עס לויט ווי לאנג ס׳האט גענומען די בים פון ליכטיגקייט צו גיין אהין און צוריק פונ׳ם שורש און מעסטער צום שפיגל און צוריק, קומט אויס צו 372,564 מייל פער סעקונדע, און מ׳צוטיילט דאס אין צוויי; האלב פאר אהין און האלב פאר צוריק [מער פונקטליכער מיינט מען 2S/t = c; צוויי מאל די לענג (פאר אהין און צוריק) וואס די בים איז געגאנגען דיוויידעד ביי די צייט]. מ׳קען אבער נישט אויפווייזן מיט א בהירות אז ליכטיגקייט האט די זעלבע שנעלקייט אין אלע דירעקציעס; אפשר פארט עס שנעלער אהין און שטייטער צוריק אדער פארקערט. די שוועריקייט אין מעסטן און אויפווייזן די איין-וועגעדיגע שנעלקייט פון ליכטיגקייט איז אז מ׳דארף האבן צוויי זייגערס וואס זענען אנגעשטעלט און סינקרינייזט פונקטליך אויפ׳ן האר, סיי פון וואו מ׳שיקט ארויס די בים און סיי וואו ס׳גייט אנקומען [די וואן-וועי טריפ] וואו מ׳גייט עס מעסטן. און אפילו מ׳זאל אנשטעלן צוויי זייגערס צוזאמען אייניג אויפ׳ן האר אויפ׳ן זעלבן פלאץ איז לויט איינשטיין׳ס טעאריע דאס עצם רוקן איין זייגער צום צווייטן פלאץ וועט (כאטש עטוואס) אפעקטירן דאס צייט און צייט-געלויף פונ׳ם זייגער, און דעריבער וועלן זיי שוין נישט זיין סינקראנייזט. (מ׳קען נוצן די מאטעמאטיקעל עקוועישן אין רעלאטיוויטעט אויסצורעכענען וויפיל עס ווערט אפעקטירט, אבער צו דעם וועט מען דארפן מעיקרא ווייסן c, וויפיל איז די [איין-וועגעדיגע] שנעלקייט פון ליכטיגקייט.)

מ׳האט אנגענומען אז די שנעלקייט פון ליכטיגקייט, איר איין-וועגעדיגע שנעלקייט, איז די זעלבע אין אלע דירעקציעס. דאס איז פשוט ווייל עס איז די מערסטע מסתבר, פשוט, שטימט מיט אנדערע סארט סימעטריעס/אייסאטראפיק פראפערטיס מען טרעפט אין פיזיקס, און שטימט מיט אקקעם׳ס רעיזאר. אבער דר. לייל [ליסלע] וויל מחלק זיין אז ווען ליכטיגקייט גייט אין די דירעקציע אוועק פון די אבזערווער איז איר איין-וועגעדיגע שנעלקייט c/2, האלב פון 186,282 מייל פער סעקונדע [93,141 מייל פער סעקונדע]. אבער אין די דירעקציע צו די אבזערווער איז איר איין-וועגעדיגע שנעלקייט אינפיניט, דהיינו ס׳איז דארט באותו זמן ממש. דאס גייט שטימען, עפ״י (די מאטעמאטיקס פון) רעלאטיוויטעט, מיט די צוויי-וועגעדיגע עווערידזש שנעלקייט פון 186,282 מייל פער סעקונדע פאר ליכטיגקייט וואס אונז טוהן אבזערווירן. דאס טוהט פארענטפערן ווי אזוי די ליכטיגקייט פון שטערנס וואס זענען אזוי ווייט קענען אונז גרייכן [די אבזערווירעס] אין א אינגע וועלט/יוניווערס - די ליכטיגקייט צו אונז איז אינפיניטלי שנעל (עכ״פ אז די חומש נוצט די קאנווענשאן). נאך מער, ער איז מסביר, עפ״י די קאנווענשאנעלעטי טעסעס [אז מ׳נעמט אן אלס קאנווענשאן אז די שנעלקייט פון ליכטיגקייט איז די זעלבע אין אלע דירעקציעס בנוגע איין אבזערווער], אז ביידע קאנווענשענס זענען ריכטיג עפ״י רעלאטיוויטי ביינאנזאם, וממילא קען מען נישט טענה׳ן דערגעגן מיט אקקעם׳ס רעיזאר, פונקט אזוי ווי אקקעם׳ס רעיזאר רעדט נישט אריין צו מ׳זאל מעסטן היץ מיט פארענהייט אדער סעלסיוס אד״ג.

(זיין דאקטאראט איז אין אסטראפיזיקס, הגם מער בנוגע די זון דוקא. די טעאריע האט פראבלעמען כמובן אבער איז פארט אינטרעסאנט.)