קאווע שטיבל • עקסקלוסיוו: "דער ראדימנער פראצעס"

די זון שיקט אירע ערשטע שטראלן. דער געדרענג ווערט שטערקער און שטערקער מיט יעדער פארבייגייענדער מינוט. דער עולם רייסט זיך אריין צו גיין אין געריכט זאל, מיטצוהאלטן פון דער נאנט דעם שפאנענדן ספעקטאקל. און פלוצלינג, דער רבי אליינס איז דא! דער רבי אין באגלייטונג פון א מאסע חסידים, ווענדט זיינע טריט צום געריכט אריינגאנג. עס ווערט א געדרענג, אבער די פאליציאנטן שטייען פעלזן פעסט. בלויז דער וואס פארמאגט אן איינטריט- קארטל, וואס די גאר טיכטיגע האבן זיך פארשאפט פאר גרויס געלט, זענען ערלויבט אריין צו גיין אינעם געריכט-זאל.

דער זייגער קלאפט נאנט פאר צען. דער געריכט גייט שוין אנהויבן די ערשטע סעסיע.

עס שפאנט אריין א פרוי אויסגעפיצט פון קאפ ביז פיס. זי איז איינגעהילט אין א טייערן מאנטל, געקליידעט אין עלעגאנטע קליידער, טייערע שטיקער צירונגען, מיט אמעריקאנער ברילן אויפן פנים, און א היטל אויפן קאפ. דער רייכער פרוי - א רעבעצין גאר - איז דא פאר עפעס דרינגענד. אזש זי קען זיך נישט צוריק קערן צום טאג טעגליכן לעבנסשטייגער, און איז דערפאר געקומען צו פארן דעם שווערן וועג מעבר לים, פונעם ווייטן אמעריקע.

דער טאג איז פעברואר 1927 ,28. דער לופט פון ראדימנא צו פשעמישל איז אויף א הויכע דרוק. היינט הייבט זיך אן א געריכט, וואס מאכט זיך גאר זעלטן - אויב בכלל. אין געריכט וועט אנטשידן ווערן די קלאגעס פונעם געערטן ראדימנער רבי'ן - וואס דינט אין צוגלייך אויך אלס שטאט'ס רב אין ראדימנא, אנטקעגן א פרוי פון אמעריקא, וואס שאנטאזשירט אים. פון דארט און ווייטער, וועט זיך ציען די געריכט קלאגעס אנטקעגן דעם גרויסן "וואונדער ראבינער", וואס האט אנגעבליך געפאטשקעט א בלאטע אינעם ווייטן אמעריקע.

דער געריכט אנטשפרעכט צו זיין העכסט אינטערעסאנט.


דאס שטעטל ראדימנא, אין פוילן, איז פלאצירט אויפן מאפע אונטער די יארעסלאווער גיבערניע, ביי די סוב-קארפאטן פראווינץ. ס'געפונט זיך א שפאן אריבער פון די גרויסע שטעט פשעמישל און יארעסלאוו, און נאנט צום טייך סאן. דאס שטעטל ראדימנא איז שוין באוואוינט פאר צענדליגער צו הונדערטער יארן, און איז פאר יארן געווען א צענטער פאר סוחרים צו טון מסחר, האנדל וואנדל.

רעדים (ווי דער שטאט הייסט אין אידיש) איז אפט געווען פארמישט אין שלאכטן, און צוליב איר טעריטאריאלער סטאטוס זייענדיג אויפן גרעניץ מיט אוקריינא, איז זי אפט געווען א צענטער פונקט פאר קריג, געפונענדיג זיך נישט ווייט פונעם שטאט פשעמישל. ווען עס איז פארגעקומען ביטערע שלאכטן ביים ערשטן קריג איבער פשעמישל, איז איר שכן ראדימנו נישט פארשוינט געווארן.

אום מאי דעם 23'סטן אויפדערנאכט, האט אויסגעבראכן אין שטאט די באקאנטע "בעטל אוו ראדימנא". א קאמפ צווישן די רוסישע בריגאדע געפירט דורך גענעראל 'אלעקסי בראסילאוו', און דער דייטשער אכטער בריגאדע געפירט דורך גענעראל 'אוגוסט וואן מאקענסאן'. די רוסן האבן טאקע געזיגט אין פשעמישל, אבער דא אין ראדימנו זענען זיי געכאפט געווארן אין סורפרייז אטאקע. די עסטרייך-אונגארישע מיליטער האט העפטיג באמבאדירט די רוסן, וואס האבן באין ברירה געמאכט א ריקצוג, דערביי אפשניידענדיג דער קריטיש וויכטיגער בריק אריבער די טייך סאן.



די שלאכטן איבער דעם קליינטשיג שטאט, איז געווען טעריטאריאליש א קריטישע. דער שלאכט אין ראדימנו האט אריינגענומען אין זיך אזויפיל ווי: זיבעציג אפיצירן, ניין טויזענט קעמפער, צוויי אין פופציג קאנאנען - צען דערפון שווערע ארטילעריע. ווי פארשטענדליך, האט אזא שלאכט מער ווייניגער צוגרינד געלייגט דאס שטעטל, און איר געלאזט אין א הויפן ברוכווארג.

דער שטעטעל פארמאגט היינט צוטאגס עטליכע טויזענט נפשות. 5,501 צו זיין מער פונקטליך. היינט וואוינען דארט כמעט נישט קיין אידן. אבער אין די יארן פון וואס מיר רעדן, איז דער שטאט געווען באוואוינט מיט א ריזיגער אידישער קהילה, אייגענטליך - 1,250 אין צאל, כמעט האלב פון די שטאט'ס פאפולאציע. די צווייט גרעסטע געמיינדע נאך די רוימישע-קריסטן זענען געווען די אידן.

רוב אידן זענען געווען פרומע אידן. הגם אסאך אידן זענען געווען ציוני'סטן, איז אבער די שטימונג אין שטאט אין מערסטנסטייל געווען א פרומע.

דער רב אין שטאט איז געווען הגה"צ רבי שמואל שפירא. רבי שמואל האט דינענדיג אלץ רב גלייכצייטיג געדינט אלץ רבי פאר פולע חסידים, ידידים, און ראדימנער לאנדסלייט. דער רב איז
געווען גאר רעספעקטירט אין שטאט, זייענדיג באקאנט אלץ אן ערליכער און גאט'ס פארכטיגער מאן.



רבי שמואל שפירא איז א רעכטער בן אחר בן, און ממשיך, פונעם הייליגן בני יששכר פון דינוב זי"ע. צוגלייך איז זיין עלטער-עלטער-שווער געווען דער הייליגער קאזשניצער מגיד זי"ע.

רבי שמואל איז געווען א זון פון דער לאנצוטער רב רבי מנחם מענדיל פנחס זצ"ל, וואס נאך די פטירה פון זיין טאטן דער "יודעי בינה" מלאנצוט, האט ער געדינט אלץ לאנצוטער רב צוזאמען מיט זיין ברודער רבי שמחה (הקובעת
פרשה לעצמה). דער יודעי בינה זעלבסט, איז געווען א זון פונעם הייליגן בני יששכר זי"ע.

אין יונגן עלטער פון 16 יאר, האט רבי שמואל חתונה געהאט מיט הרבנית רחל דער טאכטער פונעם גלאגוב'ער רב. צוערשט האט ער געוואוינט אויף קעסט ביי זיין שווער אין גלאגוב, וואו ער איז געווען א רב דארט אין שטאט. נאך עטליכע יאר האט ער זיך געצויגן קיין ראדימנו, ווי ער האט אנגעפירט מיט די רבנות פאר אריבער דרייסיג יאר אין דעם גרויסן קהילה אין שטאט.

ווי עס פאסט פאר אזא יחסן, האט ער טאקע געטון גאר לייטישע שידוכים מיט זיינע זיבן קינדער.
צווישן זיי: זיין איידעם רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, א זון פון רבי משה'לע שיניאווער. זיין איידעם דער גארליצער רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם (פון אמעריקא). זיין איידעם רבי מנחם מענדיל קלינגבערג, דער זאלאזשיצער רבי'ס א קינד.
זיין זון רבי יעקב יוסף, מיטן טאכטער פון ראדלובער רב אין טורנא. געוואוינט אין לאנדאן. און צוויי טעכטער אין די רייע: מינדל, און יהודית'ל שפירא.

דער ראדימנער רבי'ן איז נפטר געווארן י"ט שבט תרצ"ח. צוענדיגענדיג זיינע לעצטע יארן אין א ביטערע פארפאלגעניש.

א זעלטן קלארער בילד פונעם ראדימנער רבי'ן

דער גרויסער שול אין ראדימנא איז איבערגעפולט. דער עולם איינגעוויקלט אין ווייסן, גרייט זיך צום שופר בלאזן. ס'טוט זיך א מורמלעריי, איינער מיט א תחינה, א צווייטער מיט א ספר'ל איינגעבויגן, א דריטער מיט א תהילים'ל פארוויינט די אויגן. ווען פלוצלינג...

עס יאגט אריין צווישן די מענער א פארסאפעטע פרוי, מיט א קוויטש: "אידן ראטעוועט!!! איך וויל נישט שמאכטן אין טורמע". הינטער איר יאגט נאך א פאליציאנט און פירט איר שטורמיש ארויס פון שול.

דער סצענע האט געמאכט א מהפיכה אין שול. אין א זייט, צווישן די גרויסע טומל, האט זיך בליציג פארמירט א קופקע'לע, עטליכע פלינקע אידן האבן זיך שנעל אריענטירט, און געמאכט א שנעלע באראטונג. די עסקנים האבן פרובירט צו כאפן וואס עס האט דא אקארשט פאסירט, און וואס טוט מען ווייטער. בליץ שנעל זענען זיי געקומען צום החלטה: מען וועט ווארטן מיטן שופר בלאזן! און א דעלעגאציע לאזט זיך אין וועג צום דערנעבנדיגן שטאט פשעמישל, צום פרעזידענט פונעם קהילה ד"ר לייב לאנדוי אז ער זאל אינטעווענירן ביי זיינע פריינט צווישן די הויכע פענסטער, אז מען זאל באפרייען דעם אידישן פרוי אנקומענדיג צו ד"ר לייב לאנדוי אינדערהיים, האבן זיי פארצווייפלטערהייט פארגעלייגט די שרעקעדיגע פאסירונג וואס האט אנומעלט צושטערט די שופר בלאזן אין שול.

"געערטע ברודער" - ווענדט זיך צו זיי ד"ר לאנדוי אין קורצע דיבורים. "איר ווייסט אז איך בין אויסגעשפראכן סיי ווען, נישט צו לאזן ארעסטירן א אידישער פרוי אין טורמע, ווער רעדט נאך אין סאמען יו"ט ר"ה. אבער דא, איז זי ארעסטירט געווארן אויף מיין אינציאטיוו אליינס! זייטס מצליח".

***

דער שיף האט נארוואס געאנקערט ביים פארט. זלאטע רובין שטייגט אראפ אויפן באדן, און פארט תיכף צו צום שטעטל ראדימנו. אנקומענדיג אין די שפעטע נאכט שעות, איז זי תיכף פארפארן צו אייזענבערג'ס האטעל וואס געפונט זיך צופיסנס פונעם באן שטאנציאן. די פרוי האט זיך אנגעגעבן אלץ א רעבעצין פון יאסי, רומעניע.




נאך א קורצע איינקוואטירונג, בעט זלאטע פונעם האטעל אייגענטומער מר. אייזענבערג, אריבערצורופן דעם רב פון שטאט צו זיך אין האטעל צימער. מר. אייזענבערג האט קלארגעשטעלט פאר פרוי רובין, אז ס'איז נישט שייך צו גיין אין די קליינע נאכט שעות וועקן א מענטש. ווי נאר ס'וועט ווערן לעכטיג וועל איך אים גיין רופן דא אהער. זלאטע האט אן אומגעדולדיגער מסכים געווען דערצו.

בעפאר אכט אזייגער אינדערפרי, איז דער רב - רבי שמואל שאפירא אריבערגעגאנגען צום האטעל. נאך א קורצע שמועס מיט פרוי רובין, איז דער רב אוועק צו זיך אהיים מיט א טיפן קנייטש אויפן שטערן.

דעם גאס פון אייזענבערג'ס האטעל

ס'איז נישט לאנג פארביי, און פרוי רובין קלאפט אן ביים רב אין שטוב. זלאטע האט זיך אנגעגעבן אלץ א קרובה צום רב'ס משפחה(-נעמליך, דער ראדימנער רב'ס שווער האט געהייסן רובין. מיין מיינונג.) זי איז תיכף געלאדענט געווארן זיך היימיש צו מאכן. מען האט איר אויפגענומען מיט אפענע ארעמס, און איר איינקוואטירט אין א באזונדערע שלאף צימער ביים רב אינדערהיים.

דער ראדימנער רעביצין רחל שפירא, האט איר פארבעטן אויף מיטאג. זיי האבן געגעסן געשמאק און פארברענגט איינגענעם, שמועסנדיג פון אלעמען און אלץ. די טעכטער זענען ארויס פארברענגען אין גארטן וואס איז געווען אין די בעק פונעם הויז, און די צוויי פרויען זענען געבליבן אינעווייניג פארליבט אין א שמועס.

- "איר ווייסט?" - רופט מיסיס רובין זיך אן צום רב'ס פרוי. "איך האב געבוירן א קינד פון דיין מאן".

- "ו-ו-ו-א-א-א-ס-ס-ס... וואס רעדט איר נארישקייטן?..." - האט רעביצין שפירא געפרעגט א צוטרייסלטער.

רעביצין שפירא זיצט שאקירט ביז גאר און אטעמט שווערליך, ביז זי שרייט א צושוידערטער: "וואס הייסט, ווי איז דאס מעגליך? ער קען שוין יארן נישט האבן קיין קינדער... שוין גאנצע אכט יאר, וואס ער איז שלאַף! מיר האבן קיין נאנטע שייכות שוין אזויפיל יאר. וואס פלאפלסטו נארישקייטן?".

- "יא יא, איך האב מיך שוין מיינע וועגן, און ער האט מיט מיר געהאט א לעכטיג קינד" - זאגט פרוי רובין געלאסן.

רעביצין שפירא איז שוין אין אירע מיטעלע זעכציגער יארן. דרייט זיך אלץ מיט א לוסטיג פנים, מיט א שטעמפל פון פארצייטיש רבי'שע יחוס, פרישע קינדערישע אויגן, פול מיט תמימות. טראגט א ווייסע זיידן געבלימטע טוך וואס פארשלייפט זיך אונטערן האלז, און אויף די נאטורלעך רויטע ליפן, איז אלץ א לייכטקייט איבערגעצויגן.

- "אבער איר זאגט נישט קיין אמת, קוזין מיינע! מיין מאן איז נישט בכח פאר אזאנע זאכן, איך בין גרייט דאס צו שווערן ביי א ספר תורה אין שול! קום נאר אין שול אריין".

די מיטאג האט זיך געענדיגט מיט א זויערקייט, און זלאטע איז זיך צוריק אריין אין איר צימער.

זלאטע רובין האט זיך אויפגעהאלטן ביים רבי'ן אין שטוב פאר די קומענדיגע 15 טעג. במשך די צייט האט זי מיטגעהאלטן אלעס ביים רבי'ן, די זמירות, שלום עליכם, די סעודות שבת, די טישן, אא"וו. זי איז דעם גאנצער צייט געווארן סערווירט ווי עס פאסט פאר א קרובה פון דערווייטנס. מען האט איר אפילו גערופן "רעביצין" אויף איר מאדנער קאפריז.

במשך די פופצן טעג, האט זי זיך מערערע מאל איינגעהאנקערט מיטן רב אין א טענה'ריי, פארלאנגענדיג א גט פונעם רב. זלאטע האט געסטראשעט אומ'צוויידייטיג: איך דארף א גט פון דיר כדת של תורה, אז נישט פארצייל איך פארן גאנצן שטאט וואס די האסט געטון..." דער רב האט פרובירט ס'זאל זיין אויף א שטילן טאן, די טעכטער זיינע זאלן נאר נישט געוואויר ווערן וואס דא קאכט זיך אפ.

ס'האט אבער נישט לאנג געדויערט, און די טעכטער פונעם רב האבן דערשמעקט ווער ס'איז זייער אנגעגעבענער קרוב זלאטע רובין.

ראצעלע און איידי, די טעכטער פונעם רב, האבן זיך דערמאנט פון די מאדנע בריוון וואס זיי האבן געליינט אין די פאסט. ווארשיינליך איז זי דער יעניגער וואנזיניגער, וואס האט געדראעט מיט דאס ארגסטע. איר יחוס אהער שטאמט שוין גארנישט אלץ קרוב.

מיט עטליכע וואכן פריער, האבן די רב'ס טעכטער געעפענט די פאסט בריוון, און זיך אנגעשטויסן אין א מאדנע בריוו. דער שיקער שרייבט צו זייער טאטן: "טו איר אריין די פיגולקעס (-פילן) אין טיי אדער קאווע, וועט זי שוין שלאפן".

עטליכע טעג שפעטער שרייבט זי ווידער: "די פילן זענען פאר איר, נישט פאר דיר. איר קענט איר שוין שטעלן א מציבה", אונטערגעשריבן: "זלאטע רובין".

די טעכטער דערשראקענע און צומישטע, האבן שנעל צוריק פארקלעבט די בריוון, דער טאטע זאל נאר נישט זען אז נאך איינער האט געליינט די בריוון.

אין איינע פון די טעג, ווען זלאטע האט זיך גע'פלפל'ט מיטן רב איבער באקומען א גט, האט זי זיך גע'טענה'ט אן אויפהער: "איך וויל א גט! איך וויל א גט!".

דער רב טענה'ט: "איך קום דיר גארנישט".

- "אבער דו האסט מיט מיר חתונה געהאט" אייסערט זי זיך ווייטער.

- "יא יא, דו האסט מיר געצווינגען מיט א רעוואלווער אויף מיין קאפ, א ברירה האביך דען געהאט?".

די טענער זענען געווען אזוי הויך אז דער רב'ס טאכטער מינדי האט מיטגעהאלטן די גאנצער וויכוח צווישן איר טאטע אין זלאטע. דער רב צוזעענדיג דאס, האט געמיינט אז ער שטרעקט זיך אויס אין חלשות, די בושה איזגעווען אין לשער.

***

ווער איז דער מאדנער פארשוין'טע "זלאטע רובין"?

סאלאטע (ווי זי פלעגט זיך אפט אידענטיפיצירן) רובין, איז געבוירן צו חסיד'ישע עלטערן אין שטאט ניי-סאנז. איר טאטע איז געווען א גבאי ביי איינע פון די רוזשינע אייניקלעך אין הויף. זלאטע אליינס איז אבער געווארן אויפגעצויגן גאר פרימיטיוו. זי האט נישט געקענט שרייבן גארנישט, ניטאמאל פליסיג ליינען, און אין קורצן: אן אנפאלבעט'קע. מיט אזא געלונגענקייט האט זי טאקע זוכה געווען צו ווערן א כלה צו איר אויסגעוועלטן מאן, שמואל קראפף - דער וואסער טרעגער פון ניי-סאנז.

נישט פארביי קיין ירח ימים און דער פופצן יעריגער זלאטע'לע איז שוין געווען 'חוזרת לבית אביה' מיט א צוועלווער אין האנט...

נאכן זיין זיבן יאר א גרושה, האט זי פריש חתונה געהאט צו שאול אדלער. שאול איז געווען א רייכער יונגאטש, ווי זלאטע פלעגט אלץ דערציילן איבער זיינע אכט קארעטעס איינגעשפאנט צו זעכצן ריטערישע פערד!

די 'רעבעצין' זלאטא

זלאטע פון ניי-סאנז און שאול פון סיטשאווע (בוקאווינא), האבן נאך א שטיק צייט באשלאסן צו פארווירקליכן די טרוים פון מיליאנען אייראפעאישע אידן. נעמליך, צו עמיגרירן קיין אמעריקע. דער ארט וואו פון די מיסט טרעקלעך טראפט ארויס גאלד אנשטאט מיסט, און גליק קויפט מען פאר פעני'ס.

זיי האבן עמיגרירט קיין אמעריקא, דא אין אמעריקא האבן זיי געלעבט עטליכע יאר צוזאמען, אבער עלנד אנע קינדער. זלאטע האט אים אפגע'גט, טענה'נדיג אז ער קען נישט האבן קיין קינדער, און אין אזא לעבן איז נישט ווערד אויפצושטיין.

זלאטע מיט פיר טויזענט דאלער אין האנט, האלב פון איר געוועזענער מאנ'ס פארמעגן, איז אריין אין וועג צו זוכן א דריטן מאן... זי האט זיך אנגעשטויסן אין א אידל בצלאל שמאיע. זלאטע אין איר מאן האבן שיין מצליח געווען אין ביזנעס, וואו זיי האבן אנגעפירט אן אנצוג געשעפט. עד כדי כך, אז זיי האבן פארמאגט עטליכע הייזער אין באסטאן-מאס', וואו זיי האבן דאן געוואוינט. נאך עטליכע יאר, האט זיך דאס רעדל א קליינער דריי געטון, און זיי האבן פארקויפט דאס געשעפט. אין יארע 1923 האט משפחת רובין )(בצלאל שמאיע האט זיך געטוישט זיין נאמען צו רובין) מיט זייערע דריי קינדער - וואס בצלאל האט מיטגעברענגט צום חתונה - זיך אריבער געצויגן קיין ניו יארק.

דא איז איר מאן געשטארבן נאך זיך מוטשענען מיט א קראנקהייט רח"ל. פרייטאג אויפדערנאכט ליגענדיג אין בעט האט ער אויסגעהויכט די נשמה, במעמד זיין פרוי זלאטע, און דער ראדימנער רב וואס האט זיך דאן געפונען אינעם דירה.

פון איר מאן'ס פטירה און ווייטער, האט זיך ארויסגעצייגט גאר שטארק א קראנקהייט פון וואס זלאטע האט געליטן. זי האט פארמאגט א אדנער "פעטיש", נעמליך, צו זיין א "רעביצין". זי פלעגט זיך דרייען ביי רבנים, רבי'ס, בנש"ק'לעך- "גוטע אידן" ווי מ'האט זיי גערופן - אונטער דיפיס.

וואו זי האט נאר געקענט, האט זי פרובירט אנצוקניפן באציאונגען אין רבי'שע הויפן, און מדור 'חדשות אני מגיד' תמוז תשע"ו 25 זי איז געווען גרייט צו צאלן גרויס געלט וואו ס'פעלט אויס, אולי וועט איר געלונגען חתונה צו האבן גאר מיט א רבי אליינס.

איין ביישפיל:
טאקע יעצט וויילנדיג ביים ראדימנער רב אינדערהיים, האט זי געצווינגען דעם רעביצין רחל שפירא, צו שרייבן א בריוו צום רעביצינ'ס
ברודער אלעזר (-הלוא הוא דער סאסובער רבי ר' אלעזר רובין, חדב"ן הרה"ק רבי שלמה מ'סאסוב זי"ע,) באפעלנדיג צו שרייבן אקוראט אזויווי זי דיקטירט, כדלהלן:

- "ליבער ברודער! מיין מאן איז געפערליך קראנק, מען האט צו אים ארויסגערופן א פראפעסאר פון קראקא, ער דארף האבן גרויס רחמים. בעט פאר אים, ער זאל בלייבן א טאטע צו זיינע קינדער. זלאטע רובין וויל מיט דיר חתונה האבן, זי וועט דיר געבן 10,000 דאלאר נדן, און וועסט קענען טון מיטן געלט וואס נאר דו וועסט וועלן".

די מעלדונגען איבער סאסובער רבינ'ס באזיך אין ניו יארק

***

זלאטע זיצט שוין איבער א וואך ביים רב אין דירה. די מצב איז גיהינום. יא! וויפיל מען פרובירט זיך נאר צו האלטן אין א רואיגע אטמאספער אין זלאטע'ס געגנווארט, מאכט זיך נאך און נאך קאמפליקאציעס מיט איר. "איך האב פונקט אזויפיל רעכט צום רב ווי דיר" - שרייט זלאטע איין פארנאכטס צו רעביצין שפירא וואס פארבייסט שטייף אירע ליפן. אזא מין אנשיקעניש האט זיך אריינגעפארקט ביי זיי אין שטוב, אן א פלאן ארויס צו גיין פון דארט.

ביים רב אין הויף איז מען זיך צוזאם געקומען אויף א געהיימע מיטינג. א געקליבענע צאל משפחה מיטגלידער האבן אנטיילגענומען, זען צו טרעפן א לעזונג וויאזוי זיך אפצושאקלן פון דעם אנשיקעניש "זלאטע רובין". אט איז איינער אויפגעקומען מיט א געניאלן געדאנק, איר צו לאזן לופטערן פון ראדימנער רב'ס דירה.

וואס פאסירט ווייטער?

ליינט ווייטער אינעם המשך ווען [אויב] ס'וועט נאכפאלגן.

זייער א שפאנענדע מעשה, רייך געשריבן. איז דאס פיקציע אדער אן אמת'ע מעשה?

אגב וואס איז פשט אין דער פאראגראף? פשוט א ט"ס?

דער געוואגטער יונגעל האט געשריבן:וואו זי האט נאר געקענט, האט זי פרובירט אנצוקניפן באציאונגען אין רבי'שע הויפן, און מדור 'חדשות אני מגיד' תמוז תשע"ו 25 זי איז געווען גרייט צו צאלן גרויס געלט וואו ס'פעלט אויס, אולי וועט איר געלונגען חתונה צו האבן גאר מיט א רבי אליינס.

.

היות דער פראצעס ענטהאלט אין זיך אן א שיעור אומקלארע באריכטן און אפט אפי' קעגנזייטיגע אינפארמאציע; במילא איז כמעט נישט שייך ס'זאל נישט אריינפאלן קיין סתירות דא און דארט. איך פרוביר צו אויסקלארן דו מערסטע קראנט און פארלעסליך וואס איז שייך. ביטע עס נעמען מיט פארשטענדעניש.

***
זלאטע זיצט ביים ראדימנער רב אין שטוב ווי ביים טאטן אין וויינגארטן, באקוועם אז נאר. נו פארוואס דען נישט? מען געבט איר דאך דא אויף א גאלדענעם טאץ, וואס נאר ס'פארשמעקט זיך איר.
דער שטימונג אין שטוב איז געווארן א נידערגעשלאגענע און א דערביטערטע. מען האט פון איר געוואלט פטור ווערן ווי אמשנעלסטן.
איין פריהמארגן ווארפט זלאטע איר פארשלאג פאר רעבעצין שפירא: "טוט מיר א טובה און טרעט אפ פון דא, פארט קיין ארץ ישראל און לאזט מיר דא זיין, איך געב אייך דערפאר צוויי א האלב טויזנט דאלער!".
רעבעצין שפירא האט זיך דערפון נישט צוטון געמאכט.
זלאטע האט ווי אנגעהויבן צו ליציטירן, געאפפערט דריי טויזנט דאלער אפטרעט געלט, ארויף מער און מער -ביז אזויפיל ווי פיר טויזנט דאלער אפטרעט געלט- אבער רעבעצין שפירא האט דאס קאטעגאריש צוריקגעווארפן.
זלאטע האט באשלאסן צו געבן א צי דעם שטריק אויפן פארקערטן ריכטונג. נעמליך, געשאסן א פארלאנג צום רב: "געבט מיר א גט, און געב מיר צו פינף טויזנט דאלער מיטן גט. טאמער נישט, פארגעס נישט שמואל'טשי מיינס... איך האב ביי מיר געריכטס אקטן אז דו האסט מיט מיר חתונה געהאט! איך האב געבוירן פון דיר א 'זיבעלע' וואס קאסט מיר יעדן חודש פינף און זיבעציג זלאטעס פארן בית יתומים אנשטאלט וואו איך האב אים געגעבן צו האדעווען. איך וועל אריין לויפן אין שול אפשטעלן ס'ליינען, און פארציילן פארן שטאט פונקטליך וואס דו האסט מיט מיר געטון".
- "אבער פארוואס..." - - -
- "איך דארף א גט מיט פינף טויזנט דאלער!" האקט זלאטע איבער דעם ראדימנער.
- "ניין, פארגעס דערפון!" ענטפערט איר דער רב א קאטעגארישער.

***
אין איינע פון די טעג האט זלאטע אפגערייזט קיין קראקא.

קראקאווער אידן ווארטן אפ דעם פוילישן פרעזידענט - 1927

אויפן וועג קיין קראקא האט זלאטע געמאכט א קורצע אפשטעל אין אשווענצים. אין אושווענצים האט זלאטע זיך געווענדעט צו איר פלומעניק דוד ווייס מיט זיין ווייב סלאמעא, וואס האבן דארט געוואוינט. דוד'ס שווער איז געווען זלאטע'ס א ברודער.
זלאטע האט זיך אויפגעהאלטן געציילטע טעג אין קראקא, אבער פון מנוחה לאזן דעם ראדימנער רב איז איר נישט געקומען אויפן געדאנק. זלאטע האט פון קראקע געשריבן א בריוו צום רב ווי זי פאדערט אירס מיט ביטערניש:

ב"ה יום ג' פרשת נשא פה קראקא שלום וכל טוב סלה.
לכבוד שאר בשרי הרב הצדיק שליט"א.
איך האב דא פון אייך גרויס עגמת נפש, וואס איז מיר געקומען גאנץ אומזיסט. אינדערהיים האב איך א קישען און א איבערבעט, און דא מוז איך שלאפן צווישן פרעמדע, דו ווילסט נישט וויסן פון גארנישט, דו זיצט זיך אינדעהיים און מיך האט עס פארטראגן אזש אהער. צו וואס האט מען דאס באדארפט? אז מיין הארץ זאל צושניטן ווערן אויף הונדערט שטיקלעך? אלע מחלות און עגמת נפש'ן האב איך צוליב דעם, איך האף אבער, אז דער רבנו של עולם וועט מיר ארויס העלפן.
איך בעט דיר אז דו זאלסט קומען מוצאי יום כיפור (?-שבועות) און אויב נישט, וועל איך קומען צו דיר, ווייל אנדערש וועל איך נישט הערן קיין קידוש און קיין שלום עליכם. נאך אמאל שרייב איך דיר, אז דו זאלסט קומען, און געדענק מיינע ווערטער און זיי וויסען, אז אלץ איז פאר דיינע עבירות און נישט פאר מיינע.

דער אידישער צענטער אין אוושווענצים

עס איז שוין אריבער דריי וואכן און האסט אפילו קיין איין מאל נישט געפרעגט, וואס דאס קינד מאכט. ווייס אז דאס קינד איז שלאף, און דו האסט נישט געפרעגט וואס ער מאכט. וואס איז דאס קינד שולדיג אז דו האסט געזינדיגט? דאס קינד האט זיך אויף דער וועלט נישט געבעטן.
פון מיר דער רעבעצין זלאטע תחי'! איך שוק דיר ברכות און וואונטשן, גאט זאל דיר געבן לאנגע און גיטע יארן. הלואי דער אייבערשטער זאל מיר שוקען א ישועה במהרה בימינו, אז אונזערע תפילות זאלן דערהערט ווערן אין הימעל.
ממני הנ"ל, וואס האפט וואס שנעלער צו זעען זיך מיט דיר געזונטערהייט.

***
אין די געציילטע טעג וואס זלאטע איז נישט דא געווען, וויילענדיג אין קראקא, איז געווען די ריכטיגסטע צייט אויסצונוצן איר אפוועזנהייט פאר א לעזונג צום קריזיס. די משפחה איז זיך צוזאמגעקומען פאר א באראטונג, צו זען וואס מען קען טון צו לייזן די פראבלעם, און אפהאלטן זלאטע פון ווארפן די באמבע.
די משפחה איז - נאך צענדליגע פארשלאגן אויפן טיש - געבליבן מיט א געמיינזאמע פלאן, וואס מען טוט ווייטער, און וועלכע שריט מען האט יעצט צו טון.
דו אנוועזענדע זענען זיך צוגאנגען מיט שטורמישע געמיטער האפענדיג אז זאכן זאלן זיך אויסלאזן אויפן בעסטן.
נישט לאנג דערנאך און זלאטע איז צוריק געקומען קיין ראדימנא צו איר בחינם'דיגער אכסניא ביים ראדימנער רב אינדערהיים.
מען האט זלאטע'ן געאפפערט פופצן הונדערט דאלער בנוסף צו א טייערע שטערן באנד פון פערל, צו דעם אלעם וועט מען איר צושטעלן א לייטישע שידוך פאר איר. דאס אלעס האט שוין גערעדט ווערטער צו איר, און זלאטע האט זיך בארואיגט.
קיין געלט אבער האט דער רב נישט פארמאגט צו זיך, נישט אנדערש פון יעדן שטעטלישן רב וואס האבן אלע געלעבט אין ארימקייט. דאס קליין געהאלט זייערע האט קוים געקלעקט פאר ברויט מיט שמיר. דער רב אליינס איז געשלאפן אויף א בעט אונטערגעהאלטן מיט דריי פיסלעך, ווען א באשטאנדטייל דינט אלץ דעם פערטן פיס צום בעט.
דער רב האט געשיקט א טעלעגראמע צו יוסל גאלדשטיין, זיינס אן אנהענגער פון אמעריקע, אז ער זאל דרינגענד אריבער שיקן טויזנט דאלער קיין ראדימנא.
דער ראדימנער רב האט געהאט אוועק געלייגט אין אמעריקא דריי טויזנט דאלער, אפגעשפארט א פרוטה נאך א פרוטה פאר די נדן פון זיינע דריי יונגסטע טעכטער, וואס האבן נאך געוואוינט ביי אים אינדערהיים. אנרירן די נדן פון זיינע טעכטער האט צודריקט דעם רב'ס הארץ אין א טיפע קלעמעניש, און אנשטאט די איבריגע פינף הונדערט דאלער האבן דעם רבי'נס טעכטער איר אהין געגעבן צוויי שנירלעך פערל.

***
תיכף דערנאך, האט זיך דער רבי'נס יונגסטער טאכטער מינדל מיט איר שוועסטער געלאזט אין וועג צו א דערנעביגן שטעטל, וואס גרעניצט זיך מיט ראדימנא. זיי האבן אנגעקלאפט צו אברהם דאמיניק אין שטוב. אברהם דאמיניק איז געווען א מיטעליעריגער מענטש מיט א גרויען בארד, א געשטעל, אבער שוין פופצן יאר אן אלמן, דערנאך וואס זיין ווייב איז אים אפגעשטארבן.
די רבי'נס טעכטער האבן אים פארגעלייגט זייער פארשלאג, אז זיי האבן א שידוך פאר אים גאר פאסיג. ביי זיי אין שטוב, געפינט זיך יעצט זייערס א קרובה פון ווייטן אמעריקע, א געראטענע.
אברהם האט מתחילה געהאט קנאפ אינטערסע צו זייער פארשלאג: "וואס פעלט מיר יעצט? אלץ איז מיר גוט אזוי!" - האט ער ווידערהאלד נאכאנאנד. ווען זיי האבן נישט נאכגעלאזט, האט ער מסכים געווען אריבער צו שיקן זיינס א טאכטער זאל גיין אנקוקן זלאטע'ן. דער טאכטער איז צוריק געקומען פאזעטיוו, פארציילענדיג אז זלאטע מאכט א גוטע איינדרוק אויף איר.
אברהם דאמיניק איז איינגעגאנגען צו גיין אויף 'באשוי'. דער באשוי איז פארגעקומען ביינאכט ביים ראדימנער רב אין שטוב, וואו זיי האבן זיך באקענט איינער דעם צוויייטן. נאך עטליכע 'טרעפונגען' האבן זיי געבראכן טעלער און געשריבן תנאים.
איין טאג שמועסנדיג מיט אים, האט זלאטע דערציילט פאר איר צוקונפטיגן חתן אז זי פלאנט יעצט אפצורייזן קיין מאריענבאד. איר חתן האט איר ערקלערט אז ער איז מסכים, אבער ער וועט נאר ווארטן מאקסימום דריי חדשים, אויב קומט זי נישט צוריק ביז דאן, וועט ער איר פארלאזן. זלאטע האט פארשטייצעך הייס פארשפראכן אז זי האפט אינגיכן צו זיין צוריק, און קענען זיין מיט אים צוזאמען.

***
זלאטע האט פארברענגט א וויילע אינעם קור ארט מאריענבאד, אן ארט ווי עס האבן זיך אויפגעהאלטן אן א שיעור אידן, ובתוכם הונדערטע רבנים ואנשי מעשה, "גוטע אידן" פונעם גאנצן אומגעגענט און ארום. (סתם לחידוש בעלמא, א טייל פון דו גרויסע רבי'ס וואס האבן געוויילט אין מאריענבאד, זענען בכלל נישט דארטן געווען {נאר} פאר די בעדער, נאר צוליב דעם, וואס עס איז געווען אן ארט, וואו עס זענען זיך געקומען פראווענען די בעלעבאטישע טיפ אידן, און ס'געקומען הויפענס זלאטעס אונטער די קוויטלען- א שטייגער ווי דער בעלזער רב און הרה"ק רבי ישראל טשארטקאווער זצ"ל).

טייל פון די 'גוטע אידן' וואס זענען אינגעשטאנען אין די באוואוסטע לייטנערס האטעל אין מאריענבאד

אן ארט מיט אזויפיל 'גוטע אידן' אונטער איין הימל איז געווען ווי א זיסער חלום פאר איר.
"ווער ווייסט, אפשר וועל איך דא אריינכאפן צו קענען טון עפעס א הייליג שידוך, א רבי'ש קינד, א רב, צו גאר א רבי'ן אליינס" - איז געלעגן זלאטע'ן אויפן געדאנק.
מען האט געוואוסט צו פארציילן, אז זלאטע האט אין מאריענבאד פרובירט אונטערצושיקן שדכנים צו גוטע אידן וואס האבן שוין נישט פארמאגט קיין פרוי. צווישן די רבנים צו וועם זלאטע האט זיך צוגע'שדכנ'ט, איז געווען דער דער פאדגורזשער רב הגה"צ ר' יעקב בנציון פרענקל-תאומים זצ"ל (פאדגורזש איז א פארשטאט צו קראקא. ווי עס איז געווען דער קראקאווער געטא) און צו דער ראפשיצער רב הגה"צ ר' מנשה מארילעס זצ"ל.

דער ראפשיצער רבי(צין) אסתר פלאם (עם בעלה הגה"צ ר' מנשה מארילעס)

הרבנית אסתר פלאם איז געווען דער דריטער רעבעצין פונעם ראפשיצער רב. ווייזט אויס אז ער האט זיך נישט צוגעכאפט צו זלאטעס שידוך פארשלאג.

זלאטע איז געגאנגען אזוי ווייט, ביז פארהייראטע פערזאנען. זי האט געאפפערט גרויס אפטרעט געלט פאר פארהייראטע פרויען, וואס וועלן אפטרעטן דורך נעמען א גט, אזוי אז זי זאל קענען פארווירקליכן איר חלום, און שליסן א לעבן מיט א רב.
צווישן אירע פולע אקטיוויטעטן אין מאריענבאד, האט זי נישט פארגעסן צו דערמאנען דעם ראדימנער רבי'ן, די סיבה פארוואס זי איז געקומען קיין פוילן.
זלאטע האט אפגעשיקט א פרישן בריוו צום רב.

"ב"ה יום ב' פרשת בלק פה מאריענבאד,
לכבוד שאר בשרי הרה"צ שליט"א!
דעם בריוו פון כבוד קדושתו האב איך איבערדעליינט מיט גרויס פרייד, איך מוז אבער זאגן אז כבוד קדושתו האט מיר צובראכן און פארוואונדעט דאס הארץ, און האט געשאטן זאלץ אויף מיינע וואונדן, און איצט ליג איך קראנק. פונדעסטוועגן, וויל איך זיך זעהן מיט כבוד קדושתו. איך וויל וויסן וואס איר מאכט אין געזונט. צו כבוד קדושתו עסט או שלאפט, איך בעט דאס אלץ מיר גענוי שרייבן, כדי מיך צו דערהאלטן ביים לעבן.

מאריענבאד שטראמט מיט אידן

די הייליגע רעבעצין האט מיך אזוי שעהן אויפגענומען. זי האט זיך נישט געוואלט א ריהר-טהון אן מיר. זי, מיט אירע טייערע קינדער, האבן געטאנצט ארום מיר א גאנצן טאג, זיי וואלטן מיר דאס טעלערל פון הימל אראפ געבראכט. איך מוז אייך זאגן, אז דער בעזוך ביי אייך האט מיך ממש מחי' געווען. אייער תורה, אייר אפריכטען דעם שבת'דיגן טיש, אייר זאגן שלום עליכם, און אייער גאנ פיהרונג, האבן מיר פשוט דערהאלטן ביים לעבן.
טייערע רבי! איהר שרייבט אז איר האט עגמת נפש! וואס פעהלט אייך דען?! איר האט ג-ט צו דאנקען אייער רעבעצין ביז הונדערט און צוואנציג יאהר, אן אייערע קינדער , און הונדערטער מענטשן זיצן ביי אייר טיש, הלואי זיי זאלן זיך מעהרן ביז הונדערט יאר. און איצט בארעכנט מיך איינזאם ווי א שטיין, איך האב נישט צו וועמען א ווארט צו רעדן, איך האב נישט פאר וועמען מיין ביטער הארץ אויסצוגיסן. איך קאן נישט עסן, או איך שלאף נישט. זעהט רבי לעבן, וואס פון מיר איז געווארן. הלואי דער אויבערשטער זאל מיר אין גיכען שיקן א ישועה.
טייערער הייליגער צדיק! איך האף אז מיט גאט'ס הילף וועל איך קאנען פארברענגן ביי אייך דעם גאנצען יום טוב, אבער די רעבעצין זאל לעבן, זאל מיך אליין פארבעטען. איך האב טעלעגראפירט צו מיין טייער קינד און איך האב באקומען א תשובה אז דאס קינד האט זיך פערקיהלט. האב איך געשיקט א דעפעשע מ'זאל נעהמען א דאקטאר. איצט איז געקומען א ידיעה אז דאס קינד איז בעסער. פון גרויס עגמת נפש בין איך קראנק געווארען. איצט, מייו טייערער הייליגער רבי, שרייב איך אז מיין גאנץ לעבען הענגט-אב פון דעם רבי'ן זאל לעבן. ווען דער רבי זאל וועלן, וואלט אויף מיר געקומען א הילף. איך פערהאף צו גאט און דעם רבי'ן, אז כבוד קדושתו וועט אין מיר געדענקען.
מעהר קיין נייעס צו שרייבן. איך וואונטש אייך געזונט.
פון מיר, אייער קרובה זלאטע תחי'!
א שעהנער גריס פאר דער רעבעצין און די קינדער."

***
אין איינע פון די טעג, האט דער ראדימנער רב זיך צופעליג אנגעשטויסן אין ראדימנער מקוה מיט אברהם דאמיניק.
"וואס מאכסטע אברהם? ווי האלט מען מיטן שידוך?" פרעגט דער רבי.
"איך ווייס? זי וויילט איצט אין מאריענבאד." ענטפערט אברהם'ן.
"איך האב זיך אביסל נאכגעפרעגט איבער איר יחוס, איך האב געהערט עפעס סקאנדאלן פארבינדן צו איר נאמען." לייגט דאמיניק צו.
נישט וויסענדיג וואס אברהם ווייסט שוין אלץ, האט דער ראדימנער איילענדיג פארענדיגט דעם שמועס.

***
וואספארא שפיצל האט מען אפגעטון פאר זלאטע'ן אין קראקא? ווער איז דזשעק לאנדאן?
ליינט ווייטער מיט שפאנונג, אינעם קומענדיגן זשורנאל....