ידיעה ובחירה - במשנת רבי מנחם מענדל מוויטעפסק (תורת החסידות)

דאס קען (להבדיל) מרמז זיין צו דעם גאנצן שמועס דא. דהיינו, אז אונזער בחירה חופשית, הגם עס איז טאקע חופש, איז אבער א קאנסטענט מתנה פונ׳ם באשעפער ווען ער איז כביכול מסכים וככל הנ״ל; עס איז נישט לגמרי ״פריי״ אין אלע אומשטענדן און מ׳באקומט עס נישט/מ׳נעמט עס נישט דייקא ווען מ׳״וויל״.

‏(ובסתם בפשטות מיינט דא אז דאס האבן בחירה חופשית האט א פרייז, בנוגע די פראבלעם פון שלעכטס, אויף די חלק השלעכטס וואס קומט פון מענטשן, וואס דאס גייט הקב״ה נישט אוועקנעמען וכו׳ ומכח זייער בחירה. ועיין במו״נ ח״ג פי״ב במין השני.)

די קאנטעקסט דא איז בנוגע א סענשענס ובחירה חופשית וואס עי איי, ברואים וואס מענטשן האבן באשאפן (פאר (צומאל בארבארישע) תענוגים), האבן באקומען. וממבט יהדות אפשר לחלק בין הא דברואים מעולמות אחרים אין להם בחירה לברואים הללו ודוק.

‏(אפשר וויל מען מיט די חלק פון ״וועסט״ אויך מרמז זיין אז די מושג פון בחירה חופשית אין אלגעמיין איז שטארק געבויט אויף יסודתם פון די תורה ולהבדיל פלספת יון (עיין בח׳ פרקים להרמב״ם פ״ח), וואס פון זיי שטייען/שטאמען א געוואלד פונ׳ם ״מערב׳דיגן״/וועסטערן פיליזאפיע און קולטור וכו׳; די ״מערב וועלט״.)

‏איך האף אז די תגובה מיט׳ן פאסטער ׳עט מיר אנקומען פריי אן אפצאל...

מי אני האט געשריבן:‏איך האף אז די תגובה מיט׳ן פאסטער ׳עט מיר אנקומען פריי אן אפצאל...

דו האסט דאס שוין באצאלט מיט "צייט"

דער סקווירא רבינ'ס זון ר' יעקב יוסף האט געזאגט א שמועס אויפן טעלעפאון בעניני דיומא. די עיקר נקודה מיט וואס ער האט אנגעפאנגן איז געווען די שמועס, א מענטש זאל נישט זיין געפאלן ווען ער האט שוועריקייטן אין אמונה, ווייל דאס אליין איז אויך משמים. ער האט דערמאנט ר' מענדעלע וויטעפסקער אין שופטים.

דאס רירט אויך אן צום שמועס בנוגע סליקת אפשרות הבחירה. עס איז אינטרעסאנט לאור המצב. איך וואלט געראטן סתם אזוי צו ליינען די גאנצע פּוֺיסט דא. צום פונקט, עז יוּזשעל.

מי אני האט געשריבן:דאס צושטעל צום שאך שפיל איז מורא׳דיג אין פלאץ לדעתי, וויבאלד כידוע קען מען טעארעטיש ״סאלווען שאך״ [וויסן מה יהא בסופו נישט צו פארלירען] (אויב איז דא א פערפעקט שפיל); וכעין ענין ידיעתו של הקב״ה כביכול. (הגם דארט איז עס (עכ״פ אויך) מכח ווייל די אינטערעקשאנס זענען נישט אויף די זעלבע צייט און איינס נאכן צווייטן (פערפעקט אינפארמאציע), משא״כ לכאורה בנידון דידן.)

ס׳איז אינטרעסאנט אבער דער כוזרי בתוך זיין מהלך בנוגע בחירה חופשית (מאמר ה סוף אות כ), ווען ער איז מסביר אז אלעס גייט בעצם צו מהקב״ה ע״י סיבות אמצעיות, איז משמע אז ער נוצט דאס אז בעצם קען מען סאלווען דאס שאך שפיל און דאדורך וויסן די סיבות אמצעיות אויף כדי צו געוואונען ע״ש.

איך האב געקלערט בדרך זה אין דעם גאנצן שמועס אז עס איז באקאנט די פסיכאלאגישע פראבלעם פון אָווערטשוֺיס. דאס איז אז צופיהל אויסוואלן אין וואס בוחר זיין קען גורם זיין פאר׳ן מענטש א מענטאל שוועריקייט צו בוחר זיין (עכ״פ ווען די אויסוואלן זענען מער-ווייניגער אייניג אין זייערע מעלות/חסרונות סך הכל). דעריבער קען מען אפשר זאגן א קנייטש אין דעם גאנצן חסידי׳שן שמועס דערין דא, אז אפילו מ׳האט אונז איבערגעלאזט בחירה, האט הקב״ה דאס דאך קאנטראלירט, ״דעטערמינד״, און געלימיטעד פאר אונז אונזערע אויסוואלן אין דעם. אפשר.

אזוי ווי עפל, קענסט האבן די אייפאון אדער אייפאון פראו, אויב געבט מען צופיל אפציעס ווייסט שוין נישט דער מענטש וואס צו טון...

די פראבלעם איז, די גאצע אויפטו פון די מארקעטינג צוגאנג איז דער מענטש ווערט נישט איבערגעשטרענגט פון אזויפיל אפציעס. אבער אויב מיינט ער אז ער האט יא אלע אפציעס, מה הועילו חכמים..?

דאס רירט אן אין (דעם ענליכן) פרעדקין׳ס פּאראדאקס. דאס לויטעט אז ווי מער ענליך צוויי אויסוואלן זענען [למשל אן אייפוֺין אדער אייפוֺין פּרוֺי] אלס שווערער וועט זיין בוחר צו זיין צווישן זיי, הגם די ענדגילטיגע טשוֺיס מאכט נישט אויס אזוי. ולענינינו קען מען זאגן אז דעריבער האט מען עס געלימעטעד מקצה אל הקצה: רע או טוב.

m https://youtu.be/gefyDM6Gy3I m