קוואנטום פיזיקס

יאנקל, שיק מיר שיין אימעיל אדרעס וועל איך דיר עס שיקן. אבער האמת אגיד אז איך גלייב אז די וועסט זייער ווייניג פארשטיין.

קול דודי האט געשריבן:יאנקל, שיק מיר שיין אימעיל אדרעס וועל איך דיר עס שיקן. אבער האמת אגיד אז איך גלייב אז די וועסט זייער ווייניג פארשטיין.

הער שוין אויף! כ'מיין, דו האסט עס דאך אויך אמאל נישט פארשטאנען און למעשה היינט פארשטייסטו עס, פארוואס זאל יאנקל צו פ"ק נישט קענען די זעלבע?

שוין, כ'האב געמיינט אז נאר קול דודי און פשוט קאמפליצירט קענען האבן דיאמטריק קעגנגעזאצטע מיינונגען אויף קוואנטום פיזיקס. שטעלט זיך ארויס אז א סורוועי איבער די באדייט פון קוואנטום פיזיקס גענומען צווישן פיזיקער, מאטעמאטיקער און פילאזאפער האט געוויזן אז אסאך פונדאמענטאלע חלקים פון קוואנטום פיזיקס איז א מחלוקת הפוסקים. קוואנטום פיזיקס (אויך: קוואנטום טעאריע, קוואנטום מעקעניקס) איז איינע פון די קאמפליצירסטע טעאריעס אין סייענס, און אפילו ריזיגע עקספערטן זענען אויך מחולק איבער וואס די טעאריע באדייט.

ליינט מער בפרטיות אין נאטור.

און פאר די פיזיקער בינינו, אט איז דער פולער סורוועי: m http://arxiv.org/pdf/1301.1069v1.pdf m

יידל האט געשריבן:שוין, כ'האב געמיינט אז נאר קול דודי און פשוט קאמפליצירט קענען האבן דיאמטריק קעגנגעזאצטע מיינונגען אויף קוואנטום פיזיקס. שטעלט זיך ארויס אז א סורוועי איבער די באדייט פון קוואנטום פיזיקס גענומען צווישן פיזיקער, מאטעמאטיקער און פילאזאפער האט געוויזן אז אסאך פונדאמענטאלע חלקים פון קוואנטום פיזיקס איז א מחלוקת הפוסקים. קוואנטום פיזיקס (אויך: קוואנטום טעאריע, קוואנטום מעקעניקס) איז איינע פון די קאמפליצירסטע טעאריעס אין סייענס, און אפילו ריזיגע עקספערטן זענען אויך מחולק איבער וואס די טעאריע באדייט.

ליינט מער בפרטיות אין נאטור.

איך פארשטיי נישט. מען איז ערשט יעצט געוואויר געווארן, נאך די סורוועי, אז עס זענען דא חילוקי דעות אין די סוגיא?

אודאי האט מען געוואוסט אז עס זענען פארהאן חילוקי דעות, אבער ווי דער סורוועי נעמער שרייבט אין די הקדמה, איז וויכטיג אפצושאצן וועלכע חלקים זענען תלוי במחלוקת און וועלכע נישט. אזוי אויך איז אינטערעסאנט צו זען וויפיל פראצענט האלטן פון וואס.

יידל האט געשריבן:שוין, כ'האב געמיינט אז נאר קול דודי און פשוט קאמפליצירט קענען האבן דיאמטריק קעגנגעזאצטע מיינונגען אויף קוואנטום פיזיקס. שטעלט זיך ארויס אז א סורוועי איבער די באדייט פון קוואנטום פיזיקס גענומען צווישן פיזיקער, מאטעמאטיקער און פילאזאפער האט געוויזן אז אסאך פונדאמענטאלע חלקים פון קוואנטום פיזיקס איז א מחלוקת הפוסקים. קוואנטום פיזיקס (אויך: קוואנטום טעאריע, קוואנטום מעקעניקס) איז איינע פון די קאמפליצירסטע טעאריעס אין סייענס, און אפילו ריזיגע עקספערטן זענען אויך מחולק איבער וואס די טעאריע באדייט.

ליינט מער בפרטיות אין נאטור.

יישר כוח פאר'ן לינק. ס'איז אינטערעסאנט צו באמערקן אז די גרופע אויסגעפרעגטע איז באשטאנען פון מאטעמאטיקערס און פילאסאפן, בנוסף צו פיזיציסטן. איך מיין אז דאס זאגט עפעס וועגן דעם פארנעם פון קוואנטום פיזיקס -- אז דאס בארירט אונזער וועלט באנעם אויף א טיפערן שטאפל ווי בלויז פיזיקס. קוואנטום פיזיקס קען מען לערנען און שטודירן; אבער אמת'דיג פארשטיין ("אינטערנעלייזן", "להפנים") האט ווייניג צוטאן מיט קענען די טעכנישע און מאטעמאטישע חשבונות שבו. כך קראתי מאנשי שם אין דעם פעלד.

אן אינטערעסאנטער אבזערוואציע, פ"ק.

אוי ווי מאדנע די וועלט איז. קוואנטום פיזיקס איז פשוט די וועג וויאזוי מ'זאגט דאס אין סייענטיפישע זשארגאן.

פארוואס קיינער - אבער קיין איינער - פארשטייט נישט קוואנטום מעקעניקס.

פשוט קאמפליצירט, איז די מאלטיפעל אוניווערס טעאריע נישט די זעלבע ווי סטרינג?
און נאך א שאלה, לויט די צווייטע טעאריע, (פוהלע וועלטן) אז דיין (באוואוסטזיניגע) "איך" זעהט (אומדירעקט - ווען דו קוקסט נישט) די פוהלצאליגע עלעקטראן קאפיעס פון די אנדערע וועלטן טוהן עטליכע סתירה'דיגע אויסוואהלן. דאן פארוואס זעט נישט דיין באוואוסטזיניגע איך, (נישט קוקענדיג דירעקט - אדורך א כמו דאבל סליט עקספערימענט) אויך די קאפיעס פון אנדערע מענטשן אין די אנדערע יוניווערסן, טוהן די פארקערטע פעולות ווי אין דעם וועלט??
ווייל מענטשן זענען צופיהל סובאטאמען צוזאמען?
וואס איז פשט אז מיט דיין קוקן ברענגסטו אים אריין אין איין, און דיין, אוניווערס? וויבאלד דו קוקסט אים בלויז אן מיט א מעגליכקייט וועלכע וועט נאר שטימען מיט די מציאות? צודען דארף נישט א מענטש אויך האבן עמיצער וואס זאל אים אנקוקן, כדאי ער זאל זיך בלויז זעהן אין איין אוניווערס? אדער זיין החלטה וואס אויסציוועהלן, ברענגט אריין זיין באוואוסטזיין אין דעם אוניווערס ווי זיין החלטה פאסירט? קומט אויס אז דער מענטש אליין שפרינגט אגאנץ לעבן פון איין אוניווערס צום אנדערן. ווייל א פאסירונג וואו היטלער געווינט מלחמה, און א פאסירונג ווי די קריגס פארברעכער ווערן געהאנגען קען נישט געשעהן אין איין און דער זעלבער אוניווערס.
אדער איז פשט, אז א מענטש פראדוצירט כסדר קאפיעס פון אים, אבער ער בלייבט שטענדיג דער ארגינאלער. און אין דער ארגינאלער וועלט.
נאך א זאך וואס איז מיר שווער, אויב זאג איך אז ער סוויטשט'ד אוניווערסעס, וואלט דאך דעם מענטש אלס געדארפט גיין גוט?! ווייל אז עפעס הינקעט, מאכט ער א דעסיזשען צו טוישן זיין גורל און ער סקיפט אוניווערס. פטור אן עסק.
שוין די קאפ דרייט זיך מיר שוין.
וואס איך פארשטיי אינגאנצן נישט: (מען!! איך ווייס אפ' נישט וויאזוי עס צופרעגן) וואס איז דער באוואוסטזיין פון א מענטש? ווען איך נעם א ריכטונג אין וועלט א', ווערט באשאפן א קאפיע אין וועלט ב' מיט מיינע אלע זכרונות, מחשבות, נאטורן, און פעהאיגקיייטן, עבר און הוה, און "פריינד און פאמיליע"?.. ער איז א גענויע קאפיע פון מיר, נאר מיט א דיפרענט עתיד! אבער מיין משפחה, פריינד, קהילה, און אלע אנדערע באשעפענישן אין די וועלט האבן דאך נישט פונקט יעצט אויך אויסגעוועהלט.. און פראדוצירט א קאפיע..פונקט אין יענעם וועלט?! און אלע חיות האבן אויך בוחר געווען?
קאמאן, אתמהה. איך בין דאך אויך יעצט א קאפיע, מיט מיליאנע איידענטישע צווילינגען וואס הייסן אויך טאמבל סאס. און שערן א ענליכע עבר ווי מיר. (מוז אויך נישט זיין. סך הכול האט ער געהייסן טאמבל סאוס פאר א מינוט, ער האט זיך דעמאלטס געטוישט נאמען אויף קאזשיקלען. און סך הכול איז ער א מינוט פריער באשאפן געווארן, ווייל ער האט מחליט געווען אויפצוהערן קראצן די נאז. נאך א מזל. )

נאך א זאך וואס איך פארשטיי נישט: פארוואס מוז אלעס וואס פאסירט ביי סוב אטאמיק פארטיקלס אויך פאסירן ביי אונז מענטשן, און צו אלעס אין די אוניווערס?
ס'ברענגט מיר צו איין מסקנא, פ"ק איז גערעכט. צו זיין א קוואנטום פיזיקער ברויך מען אויך זיין א משוגענע פאנטאזירער.

נו קיינער וויל מיר נישט ארויסהעלפן?

איך האב דיר געהאלפן אין אן אנדערע יאניוווערס. כ'קען דיר נישט העלפן מיליאן מאל.

די קולמוס אויף שבעות האט געהאט אן ארטיקעל איבער תורה ומדע ווי אזוי זיי שטימען.
דרך אגב האט דער שרייבער דערמאנט 'שראדינגערס קאץ'.אויב איינער קען מסביר זיין וואס די עקספערמענט זאגט
למצוה גדולה יחשב.

נולד מאוחר האט געשריבן:איך האב דיר געהאלפן אין אן אנדערע יאניוווערס. כ'קען דיר נישט העלפן מיליאן מאל.

קען זיין וועגן דעם פיהלט א מענטש סטרעס'ד אין א אנגעצויגענע צייט וויבאלד, ער ארבעט צושווער אין איז אין צופיהל יוניווערסן. וועגן ער האט דאך מער ספיקות, און מאכט דעריבער מער דעסידזשנס. גייט ער צו מער יוניוועסן. ס'שטימט מיין חשבון? חחח

חחח ער האט דאך אן עקסטרע גוף פאר יעדע וועלט חכם.

און זיי האבן נישט קיין שום קאנעקשן צווישן זיך הייסטעס. איי דאונט נאו.

און זיי האבן נישט קיין שום קאנעקשן צווישן זיך הייסטעס. איי דאונט נאו.

נולד מאוחר האט געשריבן:די קולמוס אויף שבעות האט געהאט אן ארטיקעל איבער תורה ומדע ווי אזוי זיי שטימען.
דרך אגב האט דער שרייבער דערמאנט 'שראדינגערס קאץ'.אויב איינער קען מסביר זיין וואס די עקספערמענט זאגט
למצוה גדולה יחשב.

שראודינגער'ס קאץ איז נישט קיין אייגענטליכע עקספערימענט נאר א "מחשבה עקספערימענט". אין קוואנטום מעכאניקס איז דא א מושג וואס רופט זיך קוואנטום סופערפאזישן. דאס מיינט אז ווי לאנג matter ווערט נישט אנגעקוקט דורך אן אבזערווער, וועט די matter זיין אין אלע מעגליכע מצבים וואס עס איז נאר שייך עס זאל זיין. אבער ווי נאר אן אבזערווער קוקט דערויף (אדער מעסט דאס) נעמט עס אן איין מצב, דאס רופט זיך "וואלן-פונקציע צוזאמפאל". שראודינגער האט געשריבן זיין קאץ עקספערימענט, צו מדגיש זיין ווי מנוגד לשכל קוואנטום פיזיקס איז, און ווי אבסורד עס וואלט געווען ווען סופערפאזישען און וועיוו-פאנקשן קאלעפס וואלטן אנטשטאנען אין אונזער טאג טעגליכן לעבן.

די עקספערימענט איז - אין קורץ - ווי פאלגנד: לאמיר זיך פארשטעלן אז מיר לייגן אריין א קאץ אין א פארמאכט קעסטל, אין אינעם קעסטל לייגן מיר אויך אריין א סובסטאנץ וואס קען פאר'סמ'ן דעם קאץ. דער סובסטאנץ ווערט אבער אקטיווירט נאר ראנדאם. עס האט פונקט אזויפיל שאנסן צו ווערן אקטיווירט ווי צו נישט ווערן אקטיווירט. לויט קוואנטום פיזיקס וועט אויסקומען אז ווי לאנג מען עפנט נישט אויף דעם קאסטן, איז דער קאץ סיי טויט און סיי לעבעדיג - אויפאיינמאל. דאס איז סופערפאזישען. דער קאץ וועט נאר "שטארבן" (למפרע) אדער בלייבן לעבן, ווען אן דרויסענדיגער עפנט אויף דעם קעסטל און אבעזערווירט דעם קאץ, אדער ער "מעסט" דעם קאץ'ס מצב.

דיסקלעימער: איך פארשטיי אויך נישט.

ידל שכח. איך ווער א סקיוורא חסיד און פארטיג. לעבדיג און טויט און די זעלבע צייט פליז.
פאר מ'אבזעטוירט געדענק איך עפעס אז סביהעווט ווי א וועיוו נאכן אבזאווירן ווי מעטער, נישט אזוי?'
די זאגסט פאר'ן אבזעווירן ביהעיווט עס ווי אלע מעגליכע מצבים וואס סקען נאר.

נולד מאוחר האט געשריבן:די קולמוס אויף שבעות האט געהאט אן ארטיקעל איבער תורה ומדע ווי אזוי זיי שטימען.
דרך אגב האט דער שרייבער דערמאנט 'שראדינגערס קאץ'.אויב איינער קען מסביר זיין וואס די עקספערמענט זאגט
למצוה גדולה יחשב.

דער קאץ איז א ״געדאנק עקספערימענט״ מיט וואס עס איז גרינג צו אילוסטרירן די שוועריקייטן פונ׳ם קאפענהאגן פירוש אויף קוואנטום פיזיק. (אגב, די מערסטע אנגענומענע פירוש עד היום. איי דער קאץ? נא, דאס האט אויך כמה וכמה פירושים.) בקיצור נמרוץ:

קאפענהאגן זאגט אז א פארטיקל פארמאגט *באמת* צוויי *קעגענגעזעצטע* אייניגקייטן פאר מ׳קוקט דאס אן. דהיינו, לאמיר אנרופן איין אייניגקייט ״שווארץ״ און דאס אנדערע ״ווייס״. דעמאלטס איז א פארטיקל סיי שווארץ און סיי ווייס; ווען מען קוקט דאס אן דעמאלטס ווערט עס נאר שווארץ אדער נאר ווייס, אבער בעפאר דעם איז עס ביידע ביינאזאם. (איי וועט איר פרעגן ווער צווינגט אונז אזוי ציזאגן, אפשר איז עס כפשוטו איינס פון די צוויי בעפאר מ׳קוקט אויך, מאר מיר ווייסן נישט ביז מ׳קוקט? נא, דער ענטפער הלא הם כתובים בספרי קוואנטום מעקאניקס, דוק ותמצא.)

איבעיא להו לשרוידינגר: בשלמא ווען כ׳האב א פארטיקל וואס איז ניטאמאל פארבינדן מיט גארנישט, נו, פארשטיי איך. וואס וועט איר אבער זאגן אז כ׳וועל מאכן א מאשין וואס האט זייער שטארקע סם אינעווייניג, אין ס׳איז אויסגעשטעלט אזוי: אז א פארטיקל וואס איז פארבינדן מיט דעם איז שווארץ, דאן טיט די מאשין גארנישט. אויב איז די פארטיקל ווייס, דאן לאזט דאס ארויס די סם. דאן נעמט א קאסטן, שפארט איין א קאץ אין דעם צוזאמען מיטן מאשינקע, און הייבט אן טראכטן. די פארטיקל איז דאך *באמת* שווארץ און ווייס ביינאזאם. קומט דאך אויס אז די סם איז באמת סיי ארויסגעלאזט (ווייס) און סיי נישט (שווארץ). איז דאך בעל כרחך דער קאץ *באמת* סיי טויט (סם) און סיי לעבעדיג (נישט סם) ביז איר עפענט די קאסטן, ווען עס וועט ווערן נאר איינס פון די צוויי. אבער אטו בשופטנו עסקינן? יעדער ווייסט דאך אז א קאץ קען נישט זיין סיי טויט און סיי לעבעדיג; ס׳איז דאך אבסורד! קלאפט דאס הארץ, אדער נישט? טראכט דער קאץ, אדער נישט? צי ווינדערט זיך דער קאץ אליין אויב ער איז טויט אדער לעבעדיג, כדוגמת רבא בפורים אחר עד דלא ידע???

פארן אבזערווירן איז matter סיי ווי א וועיוו און סיי ווי א פארטיקל. נאכן אבזערווירן איז עס נאר איינס פון די ביידע. פארשטייט זיך אז דאס איז נאר אויפן סוב-אטאמישן שטאפל, שראודינגער'ס קאץ איז נאר געשען אויב דער קאץ איז אזוי גרויס ווי אן פארטיקל פון אן אטאם.

--
קול דודי האקט, דער עקספערט איז דא!

יידל האט געשריבן:פארן אבזערווירן איז matter סיי ווי א וועיוו און סיי ווי א פארטיקל. נאכן אבזערווירן איז עס נאר איינס פון די ביידע. פארשטייט זיך אז דאס איז נאר אויפן סוב-אטאמישן שטאפל, שראודינגער'ס קאץ איז נאר געשען אויב דער קאץ איז אזוי גרויס ווי אן פארטיקל פון אן אטאם.

די ״וועיוו״ פון וואס מ׳רעדט איז באמת א ״מעיגליכקייט וועיוו״, דהיינו א צוזאמקומעניש פון אלע איינצעלנע מעגליכקייטן, אין דער פארעם פון א כוואליע. דאס איז וואס מ׳רופט אן די ״וועיוו פאנקשן״.

אה, ייש"כ פארן אויסקלארן!

שכח קול דודי.
יעצט איז דא אזא שאלה אונעם קולמוס, מאריס ענגעלסאן איז די שרייבער ,ער שרייבט סייענטיסטן פרעגן דאס.
היות מדארף אן אבזערווער כדי צי האבן מעטטער זאל ביהעוון ווי פארטיקל, כווייס נישט פונקטלעך אבער דאס וטאס פאסירט נאכן אבזערווען. שטעל זיך די שאלה ווער אבזערווד די גאנצע יניווערס ? סמיז דאך זיין איינער אונדרויסען וואס קוקט אויף די גאנצע זאך.
קומט ער צי אז מיר אידן וואס גלייבן און אייבישטער האבן מיר דעם תירץ. דער אייבשטער איז דער אבזערווער.

פארשטיי איך נישט די שאלה וואס עפעס מיז זיין איינער פון דרויסען פארוואס קען נישט זיין מיר זענען די אבזערווער. ווי ווייט מיר זעען נישט איז טאקע נאך דא די כוואליע ביהעווער?
און אויפ'ן תיריץ איז מיר מער שווער , אויב דער אויבשטערס אבזערווירן האט אן השפעה דאן פארוואס ווען מיר אבזעווירן נישט דאן איז דא א כוואליע ביהעוויער, לכוראה דער אויבשטער אבזעווירט דאך אייביג?

מ'סתם מיינט ער צו פרעגן ווער אבזערווירט די ווייטע גאלאקסיעס און פלאנעטן, וואס מיר ווייסן דאך אז זיי עקזעסטירן? אבער מיר קענען זיי נישט זען (אבזערווירן, לויט עם) ממילא מוז זיין א אבזערווירער וואס זעט עס.
אבער דאס איז בכלל נישט קיין הכרח לדעתי, ווייל די פלאנעטן וואס מיר אבזערווירן אז זיי עקזעסטירן, זענען מיר דאך די אבזערווערס, און די וואס זענען אין די אנאבזערווד יוניווערס, ווייסען מיר דאך נישט אז זיי עקזעסטירן.

און בכלל, אויב הייסט דער אייבישטער אן אבזערווער, ווייסט ער דאך אויב שראודינגערס קאץ לעבט אדער נישט, איז צוווראפן די גאנצע קוואנטאם טעאריע, ווייל ס'אלעמאל דא אן אבזערווער, ער איז דאך דער מלא כל הארץ כבודו, און דער יודע ורואה הכל. אבער דאס אליינס גייט לדעתי אריין אין גדר פון הגשמה, צו זאגן אז דער אויבישטער איז א אבזערווער ווי אונז מיט אונזערע פליישיגע אויגן, און איז כפירה לויטן רמב"ם (דוכט זיך).

דאס איז עקזעקלי וואס כהאב געמיינט.

די קשיא איז בערך אזוי: א ״קוואנטום סיסטעם״ קען האבן מער ווי איין פארטיקל. דהיינו, עס קענען זיין צוויי פארטיקלס וואס זאלן ״זען״ איינס דעם אנדערן, און דאך זאלן זיי נאך אלס זיין א וועיוו. מ׳ברויך האבן אן אבזערווער (באמת קען דאס לכאורה זיין אן אינטערעקש״ן מיט אן אנדער פארטיקל, מיז נישט זיין א מענטש) וואס איז נישט קיין חלק פונ׳ם קוואנטום סיסטעם, דהיינו דער ״אבזערווער״ איז שוין נישט קיין וועיוו. זאגסטו אז מיר זענען נישט קיין וועיוו, אין מיר זענען די אבסערווער. אבער ווי אזוי זענען מיר, דהיינו די פארטיקלס וואס מיר רופן אן ״איך״ ארויס פונ׳ם קוואנטום סיסטעם? פארוואס זענען מיר נישט אלע איין גרויסן קוואנטום סיסטעם? ווער איז דער אבסערווער וואס האט ציווארפן אונזער וועיוו פאנקשן? פארוואס איז יענער אבסערווער נישט א חלק פונ׳ם וועיוו פאנקשן, דהיינו פארוואס איז די יוניווערס נישט איין גרויסע וועיוו פאנקשן? (ווי אויבן דערמאנט, קען א וועיוו פאנקשן נאר ווערן ציווארפן פון עפעס וואס איז שוין נישט א וועיוו פאנקשן, ווייל אז נישט וואלטן ביידע געווען איין גרויסע קוואנטום סיסטעם.)

איינס פון די בעסטע תירוצים וואס איז פארהאן איז אז מיר זענען טאקע יא א גרויסע קוואנטום סיסטעם. איי עס קוקט נישט אויס אזוי? ברויך מען אביסל פארשטיין וואס איז דאס א וועיוו פאנקשן. ווי כ׳האב אויבן דערמאנט, איז פשט אין די וועיוו פאנקשן א צאמקומעניש פון אלע מעגליכקייטן און פארעם פין א וועיוו. איז אזוי: נעם איין נקודה פונ׳ם וועיו: פונ׳ם נקודה׳ס שטאנדפונקט איז ער דאך נישט קיין וועיוו, נאר א נקודה. דהיינו, ער האט באמת א שטאטוס, אין ער האט באמת אייגנשאפטן. יעצט ווען די נקודה טרעפט זיך אן מיט אן אנדערעם וועיוו, קלויבט שיך אויס איין נקודה פונ׳ם אנדערן וועיוו צי אינטערעקט״ן מיט די נקודה, ממילא איז פון דעם שטאנדפונקט שוין ביידע נקודות נישט קיין חלק פונ׳ם קוואנטום סיסטעם. באמת זענען די אנדערע נקודות נאך דא (אדער ״דארט״) נאר פון דעם נקודה׳ס שטאנדפונקט קען מען נישט וויסן פון דעם. קומט אויס, אז באמת מיז טאקע די יוניווערס זיין א חלק פונ׳ם׳ קוואנטום סיסטעם. נאר וואס די רופסט אן ״יוניווערס״ איז איין נקודה פון א וועיוו פאנקשן פון איינס פון דיינע פארטיקלס וואס האט אויסגעקליבן איין נקודה פין אן אנדער פארטיקל וועיוו פאנקשן וואס האט אויסגעקליבן איין נקודה פון אן אנדער פארטיקל וועיוו פאנקשן... און אזוי ווייטער. איי ווי זענען די אנדערע נקודות? אט דארט! צוויי נקודות פונ׳ם זעלבן וועיוו פאנקשן קענען נישט שפירן איינס דעם צווייטן (פונקט ווי א פארטיקל קען נישט שפירן זיך אליינס). ממילא ״דארטן״ איז דא נאך אומצאליגע אנדערע נקודות, אסאך וואס מיזן בעל כרחך זיין נאר אביסל אפגעריקט פון די נקודות וואס די ביזט א חלק, רון אסאך וואס זענען אסאך מער אפגעריקט, און זיי ווינדערן זיך אויך ווי די אנדערע נקודות זענען. אבער מיר קענען נישט וויסן איינס פונ׳ם צווייטן; מיר זענען אין ״אנדערע יוניווערס״ ווי מ׳רופט דאס. קומט אויס לויט דעם אז באמת זענען מיר טאקע אלע איין גרויסע קוואנטום סיסטעם, נאר עס קוקט נישט אויס אזוי פון אינזער שטאנדפונקט.

די תירוץ פונ׳ם באשעפער אין לו טעם וריח, ווי די האסט געזאגט. ס׳איז נאך ערגער פון דעם: אויב גלייבסטו און א באשעפער וואס זעט אלעס אויף שער וועלט מיז בעל כרחך זיין אז איר ״זען״ נעמט נישט אוועק דעם וועיוו פאנקשן. ווייל אויב יא, קען איך אויפשטעלן א קוואנטום עקספערימענט (ס׳איז נישט שווער) אין אויפווייזן זייער שנעל אז אזא באשעפער עקזעסטירט נישט; והא ראיה, איך האב דאך שטארקע באווייזן אז די וועיוו פאנקשן איז צאמגעפאלן נאר נאכדעם וואס *איך* (מיר קיגטיג, מיינע אינסטראמענטן) האבן עס ״געזען״! וואס איז, אזא באשעפער האט עס נישט געקענט זען אן מיין הילף? מיט זייער אויבער-חכום׳דיגן תירוץ האבן זיי אפגעפרעגט זייער בורא, על כל פנים אזא בורא וואס זעט אלעס. אהער אזעלכע זאכן פאסירט אפט מיט די וואס געבן תירוצים אויף קשיות וואס זיי פארשטייען ניטאמאל. ובכגון דא אמרו חכמים, שתיקא בתרין.

קול דודי האט געשריבן:די תירוץ פונ׳ם באשעפער אין לו טעם וריח, ווי די האסט געזאגט. ס׳איז נאך ערגער פון דעם: אויב גלייבסטו און א באשעפער וואס זעט אלעס אויף (ש)[ד]ער וועלט מיז בעל כרחך זיין אז איר ״זען״ נעמט נישט אוועק דעם וועיוו פאנקשן. ווייל אויב יא, קען איך אויפשטעלן א קוואנטום עקספערימענט (ס׳איז נישט שווער) אין אויפווייזן זייער שנעל אז אזא באשעפער עקזעסטירט נישט; והא ראיה, איך האב דאך שטארקע באווייזן אז די וועיוו פאנקשן איז צאמגעפאלן נאר נאכדעם וואס *איך* (מיר קיגטיג, מיינע אינסטראמענטן) האבן עס ״געזען״! וואס איז, אזא באשעפער האט עס נישט געקענט זען אן מיין הילף? מיט זייער אויבער-חכום׳דיגן תירוץ האבן זיי אפגעפרעגט זייער בורא, על כל פנים אזא בורא וואס זעט אלעס. אהער אזעלכע זאכן פאסירט אפט מיט די וואס געבן תירוצים אויף קשיות וואס זיי פארשטייען ניטאמאל. ובכגון דא אמרו חכמים, שתיקא בתרין.

איך האב געזען אז ס'גייט קומען דערצו, אבער איך בין נישט מוכרח צו זאגן אזוי, נאר אז די באשעפער קען זיין אן אבזערווירער, אבער נישט אין די realm פון די געזעצן אוו פיזיקס, ס'הייסט אז זיין אבזערווירן האט נישט קיין דירעקטע השפעה אויפן קוואנטאם פונקציע, ער איז נישט געמאכט פון קוואנטאם פארטיקעלס, אין לו גוף ולא ישוגוהו משיגי הגוף, און ממילא איז זיין אבזערוואציע נישט משפיע אויפן קוואנטום פארטיקל.

יעצט טראכט איך אז קען זיין דער נושא איז א שטיקל מחותן מיטן ידיעה\בחירה שמועס, אויב ווייסט ער עתידות ווי אזוי קען איך האבן בחירה, אויב ווייסט ער וואס\וואו די פארטיקל גייט זיין ווען איך גיי עס אבזערווירן ווי אזוי קען זיין אז יעצט איז עס אלע פאסיביליטיס.

געפילטע, קול דודי האט דאס געשריבן לשיטתו פון דעם קולמוס שרייבער וועלכער מוז צוטיילן צו גאט די אייגנשאפטן פון די פיזישע קוואנטום געזעצן. אויב ווי דו זאגסט (און ווי די סברא איז) אז גאט איז אינגאנצן העכער פון די נאטירליכע געזעצן איז דאך זיכער אז דער "תירוץ" פון דעם קולמוס שרייבער פאלט צונויף.

פארשטייט זיך.

גוגל פייערט שראודינגער'ס 126'טע געבורץ טאג, און זיין קאץ.

היינט ווערט באריכטעט אז די סייענטיסטן האבן אנטדעקט קוואנטום מעכאניקס צום ערשטן מאהל.

די גראוויטארישע כוואליעס זענען אנטדעקט געווארן מיט די הילף פון דער אבזערוואציע סטאנציע וואס איז לאקירט אויף די סאוט פאויל.

די אנטדעקונג באשטעטיגט איינשטיין'ס טעאריע, און איז א קאנטענדאר פאר א נאבעל פרייז געוואונס.

פישל'ע העררינג האט געשריבן:היינט ווערט באריכטעט אז די סייענטיסטן האבן אנטדעקט קוואנטום מעכאניקס צום ערשטן מאהל.

די גראוויטארישע כוואליעס זענען אנטדעקט געווארן מיט די הילף פון דער אבזערוואציע סטאנציע וואס איז לאקירט אויף די סאוט פאויל.

די אנטדעקונג באשטעטיגט איינשטיין'ס טעאריע, און איז א קאנטענדאר פאר א נאבעל פרייז געוואונס.

איך מיין אז אזעלכע נייעס פאדערט א באזונדערע אשכול.
אבער מ׳דארף צו לייגן, אז ס׳דארף נאך באשטעטיגט ווערן פונקטליך די אלע דעיטע.

ATUB @פשוט-קאמפליצירט ATUB
איך פראביר צו פארשטיין דיינע פאלגענדע ווערטער, אבער אהן ערפאלג:
״ווי יעדער ווייסט באשטייט יעדע זאך אין דער בריאה פון גאר פיצעלע זאכן וואס הייסן "אטאמס". אן אטאם איז אומבאגרייפליך קליין. אלס אן אילוסטראציע: דאס פינטל ביים סוף פון דעם זאץ איז אזוי גרויס ווי 7.5 טריליאן אטאמס. אויסצוציילן ביז איין טריליאן אויב ציילט מען יעדע סעקונדע אן אויפהער וואלט געדויערט ארום 31,700 יאר. יעצט שטעלט זיך אוועק קוקן אויף דעם פינטעלע ... יא, דער דאזיגער סכום, אין דעם דאזיגן שטח.״

די אילוסטראציע, איז ממש נישט קיין אילוסטראציע, ווייל נעמענדיג אין באטראכט אז יעדע פיצל פינטל אינעם פינטל איז מיליאנען אטאמען, דאן אויף וועלכע אויסשטעל, איז געבעיסט דער שאצונג? ס׳איז נישטא קיין אונטערשייד צו איך לייען דיר אין א קאמפיוטער, אדער אין א מובייל? וואס א מין אילוסטראציע איז עס?

כ'בין נישט זיכער אז כ'האב פארשטאנען די פראגע.

פארוואס?, דאס איז א סטאנדארט משל וואס לערערינס נוצן אין סקולס. די עוורידזש דאט פון די עוורידזש פאנט, נוצענדיג 12 פוינט טעקסט סייז, אויף א עוורידזש קאמפיוטער סקרין.

סאו וואס איז די פראבאביליטי אז די פינטל אויף די מידיע וואו דו לייענסט עס זאל אויך זיין בערך אזוי גרויס?

פרופסור דניאל הרשקוביץ ערקלערט אז דער געפינס פון די קוואנטום מעכאניקס איז נישט קעגנזייטיג צו זיין אמונה אין גאט.
m http://m.ynet.co.il/Article.aspx?id=4500419 m

געפילטע פיש האט געשריבן:פארוואס?, דאס איז א סטאנדארט משל וואס לערערינס נוצן אין סקולס. די עוורידזש דאט פון די עוורידזש פאנט, נוצענדיג 12 פוינט טעקסט סייז, אויף א עוורידזש קאמפיוטער סקרין.

סאו וואס איז די פראבאביליטי אז די פינטל אויף די מידיע וואו דו לייענסט עס זאל אויך זיין בערך אזוי גרויס?

די שאנסן דארף מען רעכענען לויט די Uncertainty principle.

ביז ער קוקט אויף דעם.

פשוט האט בלויז געוואלט איליסטרירן דאס מיעוט המחזיק את המרובה פענאמענאן. כ'מיין אז פארוואס האט בלויז שטערקער געמאכט דעם פוינט.

אודאי איז עס נישט קיין סתירה צו פרשת בראשית. ווארום מאן יימר אז דאס איז נישט די "רגע כמימרא מעכאניזם", די אתא קלילא, מיט וואס הקב"ה האט באשאפן די וועלט?

איי די יארען? קודם, דאס איז נישט דער "תוך" פון די געפינס. צווייטענס, עבידי אינשי דטעי בכמה ביליאנען.

מאטי האט געשריבן:פשוט האט בלויז געוואלט איליסטרירן דאס מיעוט המחזיק את המרובה פענאמענאן. כ'מיין אז פארוואס האט בלויז שטערקער געמאכט דעם פוינט.

כ׳האב שטערקער געמאכט דעם ״פוינט״?!

איך זע נישט וואס די נייעס האט צו טוהן מיט פרשת בראשית אדער אמונה. כ'גלייב אז ס'נישט דא קיין איין מענטש אין די וועלט וואס איז ביז דעם געפינס געווען מסופק אין די ביג בענג טעאריע, וואס איז יעצט געווארן איבערצייגט. סך הכול איז דא א ראי' צו איין וועג\שיטה אינדערהאלב דעם ביג בענג טעאריע, וואס הייסט קאזמיק אינפלעשען, אז די יוניווערס האט גלייך נאכן מפץ הגדול געוואקסן גאר שנעל, און נישט געוואקסן שטייט אזויווי היינט. אבער אלס ראי' צום עידזש אוו די יוניווערס איז עס כלל נישט קיין חידוש.

ATUB @פשוט-קאמפליצירט ATUB , איך זעה אז דו האסט אזוי שיין און פשוט מסביר געווען די קאמפליצירטע נושא פון קוואנטום פיזיקס. אפשר קענסטו אויך געבן צו פארשטיין אויף פשוט אידיש וואס זענען די נייע געפינסן וואס מען האט יעצט געטראפן?

---
געפילטע האקט. דו ביזט אויך וועלקאם צו מסביר'ן.

ביטע זאל זיך איינער מרחם זיין און עפענען א באזונדערע אשכול, איבער די נייע ערפינדונג.

פארוואס? האט געשריבן:ביטע זאל זיך איינער מרחם זיין און עפענען א באזונדערע אשכול, איבער די נייע ערפינדונג.

קריינא וכו' וכו' פרוונקא.

געב מיר א קעפל, און איך עפן דיר אויף איינס. איך האב פראטעקציע ביי די באהערדע, זיי לאזן מיר עפענען אשכולות...

געפילטע פיש האט געשריבן:

פארוואס? האט געשריבן:ביטע זאל זיך איינער מרחם זיין און עפענען א באזונדערע אשכול, איבער די נייע ערפינדונג.

קריינא וכו' וכו' פרוונקא.

איך בין נישט אזוי קלאר דערין…
ATUB @ברסלבער ATUB
געפונען עווידענס פאר די ביג בענג טיאריע

שוין, איך האב דיר צוליב געטוהן. פרעג ATUB @פארוואס? ATUB

ברסלבער האט געשריבן:@פשוט-קאמפליצירט, איך זעה אז דו האסט אזוי שיין און פשוט מסביר געווען די קאמפליצירטע נושא פון קוואנטום פיזיקס. אפשר קענסטו אויך געבן צו פארשטיין אויף פשוט אידיש וואס זענען די נייע געפינסן וואס מען האט יעצט געטראפן?

---
געפילטע האקט. דו ביזט אויך וועלקאם צו מסביר'ן.

כ'ווייס נישט... כ'בין עס נאכנישט אנגעקומען צו לייענען.