קאווע שטיבל • סטאטיסטיש גערעדט, איז עס בכלל מעגליך?

מי אני האט געשריבן:

הקטן האט געשריבן:אפשר קען מען צילייגן Murphy's law זאל מבטל זיין טראלי-ביג-נאמבערס (law?)

ווי אזוי איך פארשטיי מורפי׳ס געזעץ (וואס איז נישט ממש א ״געזעץ״ מכח מאטעמאטיקס וכו׳), פארלאזט זיך דאס אויך, אין א וועג, אויף די הנחה אז נאך גענוג מאל/טרייעלס פאסירט אלע מיני עווענטס פונ׳ם סעמפל ספעיס. יעצט, וויבאלד, אין אלגעמיין, זענען מער עווענטס פון די סעמפל ספעיס עווענטס וואס איך וויל (דייקא) נישט אז זיי זאלן פאסירן, לעומת וואס איך וויל דייקא יא, קומט אויס אז ״עפעס״ וואס איז שלעכט ׳עט עווענטועלי פאסירן (וואס ״שלעכטע״ עווענטס זענען בכלל מער בנמצא אינ׳ם סעמפל ספעיס). אבער, איה״נ, אויב זוך איך דייקא יא א ספעציפישע ״שלעכטע״ עווענט וואס זאל פאסירן פונ׳ם סעמפל ספעיס, ארבעט דאס זייער ענליך און אין טענדעם מיט די געזעץ פון אמת׳דיגע גרויסע נומערן וככל הנ״ל [ווענדט זיך ווי גרויס די סעמפל ספעיס/פראבעביליטי, וויפיל טרייעלס, צייט וכו׳ וכו׳]. (כן נראה לי לפום ריהטא.)

האסט אביסל גאפאדשט מורפי׳ס געזעץ, נא שוין.

לויט וואו איך פארשטיי, כדי אנצינעמען די טרא_ביג_נאמבערס הייפאטעסעס מיזען מיר אנקיקען אלע טריילס וואו א חלק פין איין גרויסע סיסטעם
די סיסטעם איז דיינאמיק בטבע, און נאן-ליניער
ע"כ איז דאס אויסגעשטעלט צי chaos theory (דאס איז שוין מער סייענטיפיק וואו מורפי׳ס געזעץ)

עס קען טאקע זיין. (און דאס קען טאקע זיין פארוואס מ׳קען דאס נישט (אזוי גרינג) פרוף׳ן. דהיינו, וויבאלד די עקוועישן הנ״ל איז נאן-ליניער און עס איז אפשר נישט פראפארציאנאל איין אינפוט פון איין וועריעבל צום אנדערן וועריעבל׳ס אוטפוט, אבל יש לעיין בזה.) און דאס זאגט אויך אז בעצם, אין טעאריע, קען מען פארויסזאגן ווען עס דארף (שוין, נאך א געוואוסע צאל טרייעלס) כמעט צו פאסירן עפ״י פראבעביליטי. (ואולי קען מען עס אפשר אביסל מדמה זיין צום דריי-באדי פראבלעם אין פיזיקס, וואס האט א שייכות מיט כאאס טעאריע. דהיינו, אז דא האבן מיר אויך דריי וועריעבלס [X, m, n] וואס אפעקטירן איינע די צווייטע (הגם נישט אזוי ווי אין פיזיקס, כמובן [וועקטארס וכו']).)

אבער איך בין דאך נישט אזוי זיכער אז מ׳קען דאס צושטעלן אהער.

‏כאאס טעאריע דילט מיט א סיסטעם וואס די תוצאות פון די וועריעבלס בתוכו זענען זייער סענסיטיוו און אנגעוואנדען אין די פריערדיגע אינישעל קאנדישאן. אזוי ווי די באקאנטע דוגמא אז די וועטער אין איין ראיאן קען זיין אנגעוואנדן אין דעם וואס א באטערפליי האט געפאכעט זיינע פליגלען, וואס דאס האט אביסל געטוישט די פרעשור, וואס דאס האט וכו׳ וכו׳. משא״כ בנידון דידן, הגם איך קוק אויף די סכום פון אלע טרייעלס אלס איין סיסטעם, זענען די וועריעבלס בתוכו, די שאנסן פון יעדע אויסקום, להדיא נישט אנגעוואוזען ממש איינס אויפ׳ן אנדערע, וכסתם הלכות שאנס ופראבעביליטי.

‏(דאס איז אביסל ענליך צו דאס וואס גדליה האט שוין פריער אויסגעשמועסט, אז וועגן דעם קומט די געזעץ פון גרויסע נומערן (נישט ״עכטע״) פאר ווי קאונטער-אינטואיטיוו; הגם יעדע איינציגע טרייעל פאר זיך האט אן אייניגע שאנס פאר זיך און איז אויסדריקליך נישט אנגעוואוזען אויפ׳ן פריערדיגן אויסקום, עוורידזשט זיך אויס אלע טרייעלס ביחד צו אן עוורידזש אינדערמיט (לפי די נושא וכו׳).)

אין אנדערע ווערטער, הגם אין די פאל קוק איך יא דערויף ווי איין סיסטעם (וואס איז טעקניקאלי אמת ביי יעדע חשבון פון טרייעלס אין פראבעביליטי) און עס איז דיינעמיק (עכ״פ אין טערמינען פון סכום פון טרייעלס וממילא זמן) און נאן-ליניער (כהעקוועישן הנ״ל, הגם אז דא ווערט עס נישט געמאדעלט דורך א סיסטעם פון עקוועישענס, אבער דאס איז נישט ממש קיין מעכב), איז עס אבער דאך פארט נישט מוכרח אז ס׳גייט אריין אין כלל פון כאאס טעאריע; ס׳איז ל״ד כאאטיש(/קאמפלעקס) און אזוי אנגעוואוזען אין די סיד קאנדישען (איך פארשטיי אז דו ווילסט זאגן אז די שאנס פאר א יעדע איינס אז עס זאל פאסירן, וכהמשל בנידון דידן 1/800,000, איז די סיד קאנדישען, אבל עדיין אפשר לחלק וכנ״ל) און לכאורה קען מען אויך טענה׳ן אז די וועליוס מישן זיך נישט טאפאלאגיש.

איך זאג דאס אלעס נאר להערות בעלמא. איך בין (ליידער) ווייט נישט באקאנט אין די נושא פון כאאס טעאריע (און די עדווענסט מאטעמאטישע נושאים וואס ליגן אין דעם) צו זאגן א דעה, לא לכאן ולא לכאן.

מ׳קען אפשר אריינלערנען אין די לחם משנה (הלכות תשובה ח ז) אז ער מאכט א חילוק אליבא דהרמב״ם לימות המשיח צווישן די צוויי סארטן אומעגליכקייטן; פיזיש אדער פראבעביליסטיש. דהיינו, ער וויל אויפטוהן אז דער רמב״ם האלט נישט אינגאנצן ווי שמואל לגבי ימות המשיח. נאר ער האלט אז זאכן וואס זענען כנגד המציאות, ווי למשל וגר זאב עם כבש, וועלען נישט זיין (וממילא הוי רק משל), משא״כ זאכן וואס זענען בעצם במציאות, כגון אז עס וועט נישט זיין קיין עניות, דאס וועט יא זיין לעתיד ע״ש.

מען קען אפשר זאגן (איך פארשטיי אז אפשר להשיב) אז דאס איז דער אויבן-דערמאנטע חילוק. דהיינו, דאס אז די טבע הטורף זאל פארשוואונדן ווערן פונ׳ם חיה הטורף איז א פיזישע אומעגליכקייט, משא״כ דאס אז אין די גאנצע וועלט זאלן נישט זיין קיין עניות איז מער א פראבעביליסטישע.

גדליה האט געשריבן:אקאמס רעיזער זאגט אונז ווי פאלגענד:
אין יעדע מצב, נעם אן די מערסט סימפל פירוש אויף דעם.
למשל אויב דו זעסט אז סרעגענט, גייט מען נישט אננעמען אז דאס איז צושטאנד געקומען דורך עליענס וואס ווילן שיקן א מעסעדזש, נאר מיר גיייען אננעמען אז סרעגענט צוליב א פשוטערע סיבה, נעמליך די וואלקנס זענען געווארן צו געדעכט.
ווען מרעדט פון רוח הקודש און מופתים איז דאס שטענדיג די גרעסטע דוחק מצד אקעמס רעיזער.
ווייל כדי צו אננעמען רוח הקודש מוז מען קודם אננעמען א גאנצע פעקל פון חידושים ובמילא איז שטענדיג מער מסתבר אפילו די ווייטסטע נאטורליכע הסברים וי איידער א גאנצע מערכה פון רעליגיע וואס האט נישט קיין אומאפהענגיגע הוכחה. ודי לחכימא

דאס איז ענליך צו דאס וואס דר. אופי טענה׳ט קעגן דר. סווינבורן׳ס הנחה אז טעאיזם איז פשוט׳ער ווי נאטורליזם (אינ׳ם סוגיא פון דעם קאסמאלאגישע ארגומענט).

הקטן האט געשריבן:
ב.ד.וו.
לדעתי איז נישט שייך קיין ריין עמפיריסיזם ווען יא איז א יעדער מאראש א טייך - עמפיריסיזם מיז אויך דארך גיין די פילטער פין קאמען סענס און ריזעניג
קימט אויס עט די ענד-אף-די-דעי איז פלען קאמן סענס קינג!

דאס רירט אביסל אן אין די סופעריאריטי פון ריזען טעזע: אז ראציאנאליזם (אין עפיסטעמאלאגיע און די שורש פון ווי אזוי מ׳ווייסט חכמה/״עפעס״ בכלל) שטייט העכער פון עמפיריסיזם.

אגב איז אינטרעסאנט אז לגבי ראציאנאליזם ווס. עמפיריסיזם בעצם, טענה׳ט לייבניץ (און ס׳איז משמע אז הום איז מסכים צו אים מיט דעם) אז דאס וויסן בברירות די געזעצן פון מאטעמאטיקס אין אלע פעלער, מוז זיין אז זיי האבן פרינציפן וואס זייער פרופס זענען מיוסד אויף ראציאנאליזם און נישט אויף די דרויסענדיגע סענסעס [עמפיריסיזם] (הגם אן די סענסעס וואלט מען קיינמאל נישט געטראכט דערפון).

‏וואס איך האב געזאגט איז אז לפי הדוגלים בעמפיריסיזם וועט מען לכאורה זיכער אננעמען די Law of Truly Large Numbers וכו׳ לעומת רוה״ק, ווייל דאס איז דאך לכאורה דאך מער וועריפייעבל פון עקספיריענס לשעבר. אפילו לגבי ריין ראציאנאליזם האלט איך וועט זיין אזוי וכנ״ל, נאר מיט עמפיריסיזם איז דאס לכאורה נאך מער מסתבר.

(וויטגענשטיין, אין זיין טראקטאטוס, (און אנדערע) האט פארמולירט א טעאריע איבער לאגיק [No-Content] וואס שטעלט און אינטעגרירט, אין א וועג, מאטעמאטיקס (וואס ראססעל און פרעגע האבן פרובירט צו רעדוצירן און מייסד זיין אויף לאגיק) אלס אן עמפירישע דיציפלין; א סארט וועריפיקעישעניזם בתוך לאגישע פאזיטיוויזם. ובזה, רודאלף קארנאפ און קארל פאפער האבן פארמולירט עמפירישע מהלכים וואס אנבאלאנגט ספעציעל צו פראבעביליטי. האנס רייכענבאך האט פארמולירט אן עמפירישע מהלך אין פראבעביליטי ספעציעל פאר אינפיניט טרייעלס.)

***

עס איז אינטרעסאנט אנצומערקן אז דער בארימטער מאטעמאטיקער פיער לאפלאס האט געהאט געזאגט, ״די וויכטיגסטע שאלות אין לעבן זענען, צום מערסטנס, עכט נאר פראבלעמען פון פראבעביליטי״.

(אקעי, ער׳ט זיך אויך (אפשר) געהאט אויסגעדרוקט צו נאפאליאן בנוגע ג-ט, ווען דער קייסער האט אים געפרעגט פארוואס ער האט נישט דערמאנט ג-ט אין זיין בוך, ״עס האט מיר נישט אויסגעפעהלט די היפאטעזיע״. צו וואס דער מאטעמאטיקער יוסף לאגראנדזש האט געזאגט, ״עס איז א פיינע היפאטעזיע, עס פארענטפערט אסאך זאכן״.)

עס איז אויך אינטרעסאנט אנצומערקן אז מ׳קען טענה׳ן אז סיי טאמאס האבבס און סיי דזשאן לאק, וואס ווערן גערעכענט פונ׳ם עמפיריסיסט חדר, קענען גערעכענט ווערן אז זיי האבן געהאלטן פון עפיסטעמאלאגישע איידיעליזם [אן איידיעליסטיק מהלך בנוגע די וויסנשאפט וואס מ׳האט; ול״ד לגבי די יקום], וואס לגבי דעם האבן זיי מער נוטה געווען צו אגנאסטאסיזם - אזא סארט מיטל-וועג אין דעם אנטאלאגישן חלק פון די דעבאטע. אויף דעם האט זיך דזשארדזש בערקלי געדינגן און געהאלטן אז די צוויי סארט איידיעליזמס זענען מקושר איינס און צווייטן].

ווי אויך איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען אז קורט גאדעל האט געהאלטן אז זיין באקאנטע Incompleteness Theorem [איבער די לימיטס פון לאגיק אין א מאטעמאטישן סיסטעם] ווייזט אויך אויף דואליזם קעגן א ריין מאטעריאליסטישן מיינד. ווייל ער האט געהאלטן אז דאס ווייזט אויך אויף דעם אז עס זענען דא ראציאנאלע פארעמען פון מאטעמאטישע מחשבה וואס מענטשן קענען פארמולירן וואס וואלטן נישט געקענט נחשב ווערן מיט א מעכאניסטישע און פארמאלן סארט סיסטעם וואס א מאטעריאליסטישע מיינד אין אירע פראצעסן וואלטן ווען געווען.

*

אינ׳ם שמועס פון עמפיריסיזם און ראציאנאליזם איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען לשונו של החובת הלבבות (שער היחוד פ״י), כי מה שדרכו שיושג בחושים הגשמיים, יימנע מהשכל להשיגו בבלעדיהם. כל שכן שיימנע מהחושים הגשמיים מה שדרכו שיושג בשכל בלבד עכ״ל ע״ש.

דער חובת הלבבות אין זיין הקדמה זאגט אויך אז מאטעמאטיקס ארבעט דורך עמפירישע הוכחות [מופת] באזירט אויף אקסיאמען וואס זענען שטערקער פון די ראציאנאלע סארט הוכחות [ראיות] וואס אין חכמת השכלי (וממילא חכמת אלוקית) קען מען (אין אלגעמיין) נאר נוצן די סארט הוכחות ע״ש.

פארשטייט זיך די שאלה אין אונזער נידון איז צו די (עכ״פ כמו-)עמפירישע מאטעמאטישע הוכחה איז גענוג מאסגעבענד (און איז בכלל נכלל בתוך הוכחה מופתית), אדער נישט וממילא באנו לכלל חכמת השכלי והוכחת ראיה.

אפשר.

מ׳קען אפשר אריינלערנען אין מו״נ (ח״א פע״ג, בביאורו על הקדמת השתים עשרה של ״המדברים״ מחכמי ישמעאל) איבער די קאנטראווערסיע/דעבאטע פון עמפיריסיזם [דורך די חושים] ווס. ראציאנאליזם [דורך ריזען/סברא], ע״ש.

מי אני האט געשריבן:דער חובת הלבבות אין זיין הקדמה זאגט אויך אז מאטעמאטיקס ארבעט דורך עמפירישע הוכחות [מופת] באזירט אויף אקסיאמען וואס זענען שטערקער פון די ראציאנאלע סארט הוכחות [ראיות] וואס אין חכמת השכלי (וממילא חכמת אלוקית) קען מען (אין אלגעמיין) נאר נוצן די סארט הוכחות ע״ש.

פארשטייט זיך די שאלה אין אונזער נידון איז צו די (עכ״פ כמו-)עמפירישע מאטעמאטישע הוכחה איז גענוג מאסגעבענד (און איז בכלל נכלל בתוך הוכחה מופתית), אדער נישט וממילא באנו לכלל חכמת השכלי והוכחת ראיה.

אפשר.

דער מו״נ (ח״ב סוף פכ״ב און פכ״ג) זאגט אויך אז אין די סארט חכמות [חכמת אלקית/מעטאפיזיקס] וואס מ׳קען נישט ברענגען קיינע מופתים/פרופס להוכיחן, דארט ארבעט עס אז מ׳מעסט די קוואליטעט פון פירכות אויף יעדע איינס פון די קעגנזייטיגע צדדים צו באשטומען וועלכע עס איז די ריכטיגע. ער זאגט ווייטער אז ביי דעם דארף מען גאר אכטונג געבן פון די איינגעגעסענע בייעסיס וואס מ׳קען פארמאגן צו איין צד ווי אזוי מ׳גייט שאצן די קוואליטעט פון א פירכא, וואס איז נישט שייך טאמער עס איז דא א מופת חותכת צו איין צד ע״ש.

פונ׳ם הקדמה (אות ה) אין האמונות והדעות פון רבינו סעדיה גאון איז משמע אז ער נעמט אן א מער עמפיריסיסטישע מהלך. ער שטעלט אראפ דריי וועגן פון נותני הבירור: ידיעת הנראה [בחושים], מדע השכל, וידיעת ההכרח [די לעצטע צוויי זענען מער ראציאנאליסטיש געשטימט, מכח ווייל זיי גייען ארויף אויף וואס מ׳קען נישט דערגיין מיט די חושים אליין]. ער זאגט אז די וואס לייקענען אינ׳ם ערשטן סארט בירור [חוש] איז כ״ש אז זיי לייקענען אין די אנדערע צוויי וואס זענען בנויים עליו וכל המדעים בנויים על מה שהשגנו בחושינו. ער זאגט ווייטער אז מ׳דארף פשוט וויסן ווי אזוי צו נוצן דעם ידיעת החוש, זיך נישט טועה זיין בדמיון וכו׳, ע״ש (ובשביל האמונה שם, ועיין ג״כ להלן בפתיחה למאמר ב).

מי אני האט געשריבן: ער זאגט ווייטער אז מ׳דארף פשוט וויסן ווי אזוי צו נוצן דעם ידיעת החוש, זיך נישט טועה זיין בדמיון וכו׳, ע״ש (ובשביל האמונה שם, ועיין ג״כ להלן בפתיחה למאמר ב).

און וואס ניצט מען צי וויסען אויב מען איז זיך נישט טועה? אויב נישט די אנדערע צוויי

l viewtopic.php?p=442331#p442331 l

הקטן האט געשריבן:און וואס ניצט מען צי וויסען אויב מען איז זיך נישט טועה? אויב נישט די אנדערע צוויי

אפשר פרובירט ער דאס צו באווארענען מיט׳ן שרייבן שפעטער דארט (עפ״י תרגום אבן תיבון), ״וזה אחרי שמירת המוחש והמושכל ברגילות אשר זכרנו״, ע״כ ע״ש. און הרב דר. אלכסנדר אלטמאן טייטשט דאס (פון אראביש):
The first and primary condition, however, is that we should carefully apply our “experience” [emphasis mine] to our interpretation of sense perceptions and of the dictates of Reason as required

מי אני האט געשריבן:

הקטן האט געשריבן:און וואס ניצט מען צי וויסען אויב מען איז זיך נישט טועה? אויב נישט די אנדערע צוויי

אפשר פרובירט ער דאס צו באווארענען מיט׳ן שרייבן שפעטער דארט (עפ״י תרגום אבן תיבון), ״וזה אחרי שמירת המוחש והמושכל ברגילות אשר זכרנו״, ע״כ ע״ש. און הרב דר. אלכסנדר אלטמאן טייטשט דאס (פון אראביש):
The first and primary condition, however, is that we should carefully apply our “experience” [emphasis mine] to our interpretation of sense perceptions and of the dictates of Reason as required

און ווער זאגט דיר אז דו האסט "קערפאלי עפלייד דיין עקספעריענס" אויב נישט די אנדערע צוויי?
אינפענעט ריגרעשען?...

ב.ד.וו איך וואלט מציע געווען פאר וועם דער אשכול רעדט The_Signal_and_The_Noise____Nate_Silver

דאס קען אויך אפשר נוגע זיין צו די דאקטרין פון עמפיריסיזם. כוזרי (מאמר א ה):
‏

אַךְ כַּאֲשֶׁר תִּתְאַמֵּת הָרְאָיָה וְהַנִּסָּיוֹן, עַד שֶׁיַּאֲמִין בּוֹ כָל הַלֵּב וְלֹא יִמְצָא דֶרֶךְ אַחֶרֶת לְהַאֲמִין בְּזוּלַת מַה שֶּׁנִּתְבָּרֵר אֶצְלוֹ, יִתְחַכֵּם לַהַקָּשָׁה וִינַהֲלָה לְאַט עַד שֶׁיְּקָרֵב הָרִחוּק הַהוּא, כַּאֲשֶׁר יַעֲשׂוּ הַטִּבְעִיִּים בַּכֹּחוֹת הַמֻּפְלָאִים אֲשֶׁר הֵם רוֹאִים, שֶׁאִם יְסֻפַּר לָהֶם עֲלִיהֶם מִבְּלִי רְאוֹתָם, מַכְחִישִׁים אוֹתָם, וְכַאֲשֶׁר רוֹאִים אוֹתָם, מִתְחַכְּמִים וְשָׂמִים לָהֶם סִבּוֹת מִן הַכּוֹכָבִים וְהָרוּחֲנִיּוֹת וְלֹא יִדְחוּ הָרְאוּת.

***

מי אני האט געשריבן:

פארוואס? האט געשריבן:מיר קענען אסאך מאל טרעפן גימטראיות וואס שטימען ״פונקט״ אויפן האר. אז עס איז שווער צו גלייבן אז פונקט האט זיך געמאכט אז די צוויי ווערטער שטימען אין גימטריא איז עס נישט א סימן פון הימל.

אגב, אויף דעם איז סתם אזוי אינטרעסאנט צו ציטירן דר. עריל דעיוויס אויף גימטריאות (אינ׳ם דזשורנאל וויטוס טעסטאמענטום, לגבי די ענין פון מספר בני ישראל אין מדבר):
“Practically any number can be conjured up, provided one chooses the correct phrase.”

בנוגע די פראבעביליטי פון א גימטריא איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען אז אויב מ׳דיווייד ביים ים של שלמה (מלכים א ז כג) די כתיב, דהיינו ״קוה״ [111], ביים קרי ״קו״ [106], און מ׳מאלטיפלייט דאס ביי 3 [די וועליו פון π וואס עס קומט אויס פון די פסוק, כידוע בעירובין יד.] קומט דאס אויס צו 3.1419, וואס איז ריכטיג צו פיר דעסימעל פלעצער. יעצט, דר. עליאט פּיינס טוהט דא דורך די שאנסן (עפ״י אינפארמעישאן טעאריע) אז עס זאל ״פונקט״ געלונגען (צווישן אנדערע הערות).

הקטן האט געשריבן:

מי אני האט געשריבן:

הקטן האט געשריבן:און וואס ניצט מען צי וויסען אויב מען איז זיך נישט טועה? אויב נישט די אנדערע צוויי

אפשר פרובירט ער דאס צו באווארענען מיט׳ן שרייבן שפעטער דארט (עפ״י תרגום אבן תיבון), ״וזה אחרי שמירת המוחש והמושכל ברגילות אשר זכרנו״, ע״כ ע״ש. און הרב דר. אלכסנדר אלטמאן טייטשט דאס (פון אראביש):
The first and primary condition, however, is that we should carefully apply our “experience” [emphasis mine] to our interpretation of sense perceptions and of the dictates of Reason as required

און ווער זאגט דיר אז דו האסט "קערפאלי עפלייד דיין עקספעריענס" אויב נישט די אנדערע צוויי?
אינפענעט ריגרעשען?...

עס קען זיין אז דער רס״ג נעמט אן (להבדיל) ענליך צו אפיקורוס׳נס מהלך. דהיינו, אפיקורוס איז געווען א שטארקע עמפיריסיסט און האט אוועקגעמאכט אפלטון׳ס מהלך אז ריזען, אן די חושים, איז א מקור פאר׳ן וויסן. ער האט געהאלטן (דערפאר?) אז די חושים טוהן קיינמאל נישט אויספאפּען די מענטש, נאר מען דארף דאס קענען ריכטיג אויסטייטשן. לכאורה, כדי זיך צו ראטעווען פון די טענה אז אויב אזוי קומט דאך אויס אז דאס [דאס ״אפטייטשן״ די אינפּוט פון די חושים] דארף דאך שוין צוקומען צו ריזען? איז, לכאורה, האלט מען אז דאס ״אפטייטשן״ איז נאך יא בגדר השגת החוש (ולכאורה כ״ש/בפרט ווען די ״אפטייטש״ איז מיוסד אויף די פריערדיגע עקספיריענסעס פון טאקע אט די חושים). דאס איז כעין דאס אז מ׳האט געמיינט מ׳זעהט מיט׳ן חוש הראיה פון דערווייט א מענטש און ס׳שטעלט זיך ארויס אלס א שטאנג; עס איז נאך אלס אונטער׳ן גדר פון השגת החוש/עמפיריש בלא השכל/ראציאנאליש.

(פארשטייט זיך אז עס איז משמע אז דער רס״ג האט געגעבן מער חשיבות ווי אפיקורוס פאר ראציאנאל. עס זעהט נאר אויס מדבריו אז ער גיבט מער חשיבות פאר׳ן עמפיריסיסט מהלך.)

***

אגב, אז מ׳האט געהאט דערמאנט אקאם׳ס רעיזאר אין די שמועס פון פראבעביליטי, איז אינטרעסאנט צו באמערקן (אין א מעטא סארט פון וועג) אז ס׳איז דא (בתוך קאמפיוטער סייענס) סאלאמאנאף׳ס טעאריע פון יוניווערסאל אינדאקטיוו אינפערעס וואס איז א (שטיקל) מאטעמאטישע פּרוף עפ״י/בתוך פראבעביליטי צו אקאם׳ס רעיזאר. (הגם די מאטעמאטישע חלק דערין נעמט אן אז עס איז דא עפעס מעגליכקייטן דערין וואס מ׳קען בעצם קאמפּיוטן. דאס גייט נישט אזוי ווייט אנגיין ביי אונזער שמועס, וואו איינע פון די מהלכים איז רוה״ק כמובן.)

אין דעם שמועס קען זיין אינטרעסאנט צוצוצייכענען דאס וואס דער אור ה׳ (מאמר ב כלל ד פ״ב) זאגט לגבי נבואה (וואס אין דעם ווערט אויך נכלל רוה״ק ועיין במו״נ ח״ב פמ״ה). ער זאגט אז כדי צו בוחן זיין צו איינער איז א נביא אמת און זעהן צו די אות/מופת וואס ער זאגט פאָר פאסירט טאקע (וואס לפי שיטתו קען מען דאס אויך בוחן זיין אפילו ביי שלעכטע יעודים טאמער איז דאס אינ׳ם קאנטעקסט אויף טאקע אויפצוּווייזן משמים אמיתתו, דלא כהרמב״ם והרלב״ג) קען פאדערן מער ווי איינמאל, טאמער איז דא אויפ׳ן אות א חשד ע״ש. ולענינינו קען מען אפשר אויך זאגן אז אויף א חשד פון כולו בחק הטבע און ״פונקט״ עפ״י פראבעביליטי וככל הנ״ל איז כדי אויפצוּווייזן אמיתת רוה״ק שלו (בזה, און פארשטייט זיך ווען מ׳ווייסט פאר א פאקט אז ס׳איז נישטא קיין ״פאַוּל פּלעי״) וועט אפשר אויספעהלן מער ווי איינמאל. (איך פארשטיי אז אפילו דעמאלטס קען אויך אריינקומען די געזעץ פון טרוּלי לארדזש נומערן, אבער לכאורה וועט דאס עס מער צוברענגן צו אקאם׳ס רעיזאר.)

***

אין דעם שמועס איז אויך אינטרעסאנט אנצומערקן וואס אריסטו האט געזאגט (מעטאפיזיקס 9 פ״ד) אז אויב נעמט מען אן אז עפעס איז אין די רעלם פון ״מעגליך״ [אפשרי] אבער מען זאגט אז דאס גייט נישט קיינמאל פאסירן און ווערן ״אקטועל״ [בפועל], אפילו אין אינפיניט צייט, איז מן הנמנע. דער אור ה׳ ברענגט דאס אראפ אין מאמר ד דרוש א ע״ש.